Әліпби
А · Ә · Б · В · Г · Ғ · Д · Е · Ж · З · И · К · Қ · Л · М · Н · О · Ө · П · Р · С · Т · У · Ұ · Ү · Ф · Х · Ц · Ш · Ы · І · Э · Я
А
- Абсолютті ылғалдылық — ауаның 1 текше метрінде (1 м³) нақты бар су буының мөлшері (граммен өрнектеледі).
- Агроөнеркәсіптік интеграция — ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті АӨК-ке біріктіру.
- Агроөнеркәсіптік кешен (АӨК) — ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен, оларды өңдеумен, сақтаумен және тұтынушыға жеткізумен айналысатын өзара байланысты экономика салаларының біріккен жиынтығы.
- Адам дамуының индексі (АДИ) — елдің дамуын өмір сүру ұзақтығы, білім деңгейі және табыс мөлшері бойынша бағалайтын біріктірілген көрсеткіш.
- Адамзаттың ғаламдық мәселелері — барлық елдерге қатысты, тек бірлескен күшпен шешілетін мәселелер: бейбітшілік, экология, азық-түлік, энергетика.
- Адами капитал — адамның экономикалық белсенділігі мен еңбек өнімділігін арттыруға қызмет ететін, инвестиция нәтижесінде жинақталған білімі, дағдылары, денсаулығы мен тәжірибесі.
- Адъюдикция — халықаралық сот немесе арбитраж шешімі негізінде мемлекет аумағының бір бөлігін басқа мемлекетке заңды түрде беруі.
- Азоналылық — нысандар мен табиғат құбылыстарының зоналық заңдылықтарға (жер бедері, геологиялық құрылым) байланыссыз таралуы.
- Азық-түлік мәселесі — халықтың бір бөлігінің жеткілікті әрі сапалы тамақпен қамтамасыз етілмеуінен туындайтын ғаламдық мәселе.
- Айырмашылығы — салыстыру барысында нысандардың өзгешелігін көрсету үшін қолданылатын тіркес.
- Аккреция — мемлекет аумағының табиғи (өзен дельтасының өсуі) немесе техногендік (жасанды аралдар, үйінділер) жолмен құрлық алаңының ұлғаюы нәтижесінде заңды түрде кеңеюі.
- Аккумуляция — сыртқы күштермен тасымалданған борпылдақ тау жыныстары мен органикалық материалдардың құрлық бетінде немесе су қоймаларының түбінде жиналу процесі.
- Ақылды қала — қала шаруашылығын цифрлық технологиялар арқылы басқаратын, ресурс пен энергияны үнемдейтін қала моделі.
- Алгоритм — нақты нәтижеге қол жеткізу мақсатында деректерді өңдеу және талдау бойынша әрекеттердің орындалу реті.
- Алтай — Қазақстанның шығысында, Ресей, Моңғолия және Қытай шекарасында орналасқан ірі тау жүйесі. Ең биік шыңы — Мұзтау (Белуха, 4506 м). Қазақстан шегінде Кенді Алтай (түсті және асыл металдарға бай), Оңтүстік Алтай және Қалба жотасы орналасқан.
- «Алтын миллиард» — әлемдегі ең жоғары дамыған, постиндустриалды және ақпараттық экономикасы бар елдердің (негізінен Батыс Еуропа, Солтүстік Америка, Жапония) бай халқын бейнелейтін геоэкономикалық термин.
- Альбедо — Жер бетінің немесе оған түскен күн сәулесінің шағылысу қабілеті (альбедо).
- Аннексия (жерді зорлықпен қосып алу) — мемлекеттің басқа тәуелсіз мемлекет аумағының бүкіл немесе бір бөлігін күшпен, зорлықпен өзіне қосып алуы.
- Антициклон — орталығында атмосфералық қысымы жоғары, ауа ағындары орталықтан шетке қарай (Солтүстік жарты шарда сағат тілімен) айнала соғатын, ашық және шуақты ауа райын әкелетін құйын.
- Антропогендік әсер — адам мен оның шаруашылық әрекеттерінің географиялық қабықтың компоненттеріне тигізетін әсері мен ықпалы.
- Арал теңізі — Қазақстан мен Өзбекстан шекарасындағы бұрынғы өте ірі бес ағынсыз су айдынының бірі. Өзен суларын (Сырдария мен Әмудария) жаппай суаруға алу салдарынан XX ғасырдың соңында тартылып, Кіші және Үлкен Арал болып екіге бөлінді, экологиялық апат аймағы болып табылады.
- Ареалдар тәсілі — картада құбылыстың таралу аймағын шекара сызығымен, бояумен немесе штрихпен бөліп көрсету тәсілі.
- Арнайы экономикалық аймақ (АЭА) — инвестицияларды тарту және жаңа технологияларды енгізу мақсатында мемлекет тарапынан жеңілдетілген салықтық, кедендік және құқықтық режимдер орнатылған шектеулі аумақ.
- Астрономиялық шекара — меридиан немесе параллель бойымен жүргізілген мемлекеттік шекара.
- Астық шаруашылығы — дәнді дақылдар (бидай, арпа, тары) өсіретін өсімдік шаруашылығының саласы.
- Атмосфералық айналым (атмосфералық циркуляция) — Жер шарындағы жылу мен ылғалдың алмасуын қамтамасыз ететін, планетарлық ауқымдағы ауа ағындарының (желдердің) жалпы жүйесі.
- Атмосфералық фронт — қасиеттері әртүрлі екі ауа массасының (мысалы, суық және жылы) арасындағы шекаралық өтпелі, тар аймақ; бұлттардың түзілуімен және жауын-шашынмен сипатталады.
- Атмосфераның ластану индексі (АЛИ) — ауадағы зиянды заттардың шекті рұқсат етілген мөлшерге қатысты жиынтық деңгейін көрсететін көрсеткіш.
- Атрибутивті деректер (семантикалық деректер) — гАЖ-дегі кеңістіктік нысандардың сандық және сапалық сипаттамалары.
- Атрибуттық мәліметтер (семантикалық деректер) — гАЖ-дегі кеңістіктік нысандардың сапалық және сандық сипаттамалары (мысалы, қаланың атауы, халқының саны, өзеннің ұзындығы мен тереңдігі).
- Ауа массасы — тропосфераның біртекті физикалық қасиеттерімен (температурасы, ылғалдылығы, мөлдірлігі) сипатталатын, белгілі бір ендіктер үстінде қалыптасатын орасан зор ауа көлемі.
- Аудандастыру әдісі — белгілі бір белгілер мен критерийлер негізінде аумақты біртұтас аймақтар мен аудандарға бөлу әдісі.
- Аумақтарды салыстыру — екі немесе одан көп аумақтың табиғатын, халқы мен шаруашылығын ортақ белгілер бойынша қатар қою тапсырмасы.
- Аумақтың экологиялық сыйымдылығы (әлеуетті сыйымдылығы) — табиғи ортаның өзін-өзі қалпына келтіру қабілетін бұзбай көтере алатын ең жоғары антропогендік жүктеме.
- «А» тобы — өнеркәсіптің өндіріс құралдарын шығаратын салалары (ауыр өнеркәсіп).
Ә
- Әкімшілік-аумақтық бөлініс (ӘАБ) — ел аумағын облыс, аудан және елді мекендерге бөлу жүйесі.
- Әкімшілік әдістер — тыйымдар, лимиттер мен лицензиялау арқылы тікелей басқару және реттеу шаралары.
- Әлеуметтік инфрақұрылым — халыққа қызмет көрсететін салалар: білім, денсаулық сақтау, мәдениет, тұрмыстық қызмет.
- Әлеуметтік-психологиялық әдістер — табиғатты қорғауда сананы, тәрбиені және қоғам пікірін пайдалану тәсілдері.
- Әсерінен қалыптасады (немесе ықпалынан қалыптасады) — құбылыстың себебін көрсету үшін қолданылатын сипаттау тіркесі.
- Әсерінен қалыптасады (немесе ықпалынан қалыптасады) / ...әсерінен (ықпалынан) қалыптасады / ... әсерінен қалыптасады — құбылыстың себебін көрсету үшін қолданылатын сипаттау тіркесі.
- «635» әдісі — идея генерациялау тәсілі: алты қатысушы үш идеядан бес рет жазып, бір-бірінің ойын толықтырады.
Б
- Баға қайшысы — ауыл шаруашылығы өнімі мен өнеркәсіп тауарлары бағасының бір-бірінен алшақтауы.
- Баламалық модельдеу — аналогтардың физикалық, механикалық немесе геометриялық ұқсастығы мен сәйкестігі негізінде модельдеу әдісі.
- Баланстық әдіс — ресурстардың келуі мен жұмсалуын салыстыра отырып шаруашылықтың теңгерімін есептеу әдісі.
- Балқаш көлі — Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы Балқаш-Алакөл қазаншұңқырында орналасқан ірі тұйық көл. Ерекшелігі: тар Ұзынарал бұғазы арқылы батыс тұщы (Іле өзені құяды) және шығыс тұзды сулы болып екі бөлікке бөлінген.
- Баллдық әдіс (балл беру әдісі) — нысандарды белгіленген шкала бойынша баллмен бағалап салыстыру әдісі.
- Баранский бойынша бес экономикалық аудан — Қазақстан аумағын Орталық, Батыс, Шығыс, Солтүстік және Оңтүстік аудандарға бөлген экономикалық аудандастыру.
- Басты қоныстану белдеуі — климаты мен көлік жағдайы қолайлы, халық тығыз орналасқан аумақ жолағы.
- Батыс Қазақстан — атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе және Маңғыстау облыстарын қамтитын, мұнай-газ шаруашылығы басым экономикалық аудан.
- Батыс Сібір жазығы — Қазақстанның солтүстік және солтүстік-шығыс шетін алып жатқан дүние жүзіндегі ең ірі төмен жазықтардың бірі. Қазақстандық бөлігі Солтүстік Қазақстан жазығы деп аталады, беті тегіс, өзен аңғарлары аз, егін шаруашылығының (бидай) басты аймағы.
- Бәсекелестерді талдау — қолданбалы география мен кәсіпкерліктегі бизнес-жоспардың маңызды талдау бөлімі.
- Белгілер тәсілі — картада нүктелік нысандарды шартты белгілермен (геометриялық, суретті, әріпті) көрсету тәсілі.
- Бетпақдала — Орталық Қазақстанда, батысында Сарысу, оңтүстігінде Шу өзені, шығысында Балқаш көлі аралығында орналасқан сазды-тасты шөлді үстірт. Орташа биіктігі 300–350 м. Көктемгі және күзгі маусымдық жайылым ретінде пайдаланылады.
- Бидай белдеуі — бидай өсіруге мамандандырылған, негізінен Солтүстік Қазақстанда орналасқан аумақ.
- Бизнес-жобаларды коммерцияландыру — ғылыми әзірлеме мен идеяны нарықта пайда әкелетін дайын өнімге айналдыру.
- Биоиндикация — қоршаған орта жағдайын тірі организмдердің күйі бойынша бағалау әдісі.
- Биосфералық мониторинг — биосферадағы ғаламдық өзгерістерді үздіксіз бақылау жүйесі.
- Биіктік белдеулік — таулы жерде табиғат жағдайының биіктікке қарай белдеу-белдеу болып ауысуы.
- Болашақ ұрпақ — тұрақты даму тұжырымдамасында қажеттіліктері бүгінгі шешімдер арқылы қорғалуға тиіс келер ұрпақ.
- Бөлінеді — нысандарды топтарға жіктеу кезінде қолданылатын оқу тіркесі.
- Бренд-менеджмент — өнімнің немесе аймақтың танымал атауын қалыптастырып, оны басқару.
- Бриз — теңіз бен көл жағалауында тәулігіне екі рет бағытын өзгертіп соғатын жел.
- Булану — судың сұйық күйден бу күйіне ауысу процесі.
- Буланушылық — белгілі бір температура жағдайында ылғал жеткілікті болған кезде жер бетінен булануы мүмкін судың ең көп мөлшері (мм-мен өлшенеді).
- Бұзылған жерлерді рекультивациялау — кен өндіру немесе құрылыс салдарынан бүлінген жерлердің құнарлылығын қалпына келтіру.
- Бір белгілі аудандастыру — аудандарды тек бір ғана жетекші белгісі немесе көрсеткіші бойынша ерекшелеп, бөлу әдісі.
- Бірінші орынға ие — көрсеткіш бойынша ең жоғары орында тұрғанын білдіретін сипаттау тіркесі.
- «Б» тобы — өнеркәсіптің халық тұтынатын заттарды шығаратын салалары (жеңіл және тамақ өнеркәсібі).
- ...басым бөлігінде басымдыққа ие — аумақтың көп бөлігінде белгілі бір құбылыс үстем екенін көрсететін сипаттау тіркесі.
В
- Вахталық игеру — жұмысшылардың тұрақты қоныстанбай, ауысыммен келіп жұмыс істеуі арқылы аумақты игеру.
- Векторлық графика — нысандарды нүкте, сызық және аудан түрінде координаталармен сипаттайтын цифрлық бейнелеу тәсілі.
- Виртуалды картографиялау — компьютерлік бағдарламалар мен ГАЖ көмегімен жергілікті жердің үшөлшемді (3D) интерактивті модельдері мен сандық карталарын жасау процесі.
Г
- ГАЖ-технологиялары — кеңістіктік деректерді жинауға, сақтауға, талдауға және картаға түсіруге арналған технологиялар жиынтығы.
- Газ-химия кешені — табиғи газды шикізат ретінде пайдаланып химия өнімін шығаратын өндіріс кешені.
- Генерализациялау (немесе іріктеу) — карта масштабына сай нысандарды сұрыптап, бейнені жалпылау.
- Геоақпараттық картографиялау — гАЖ-технологиялары арқылы цифрлық және интерактивті карталар жасау.
- Географиялық ақпараттық жүйе (ГАЖ) — кеңістіктік деректерді жинауды, сақтауды, өңдеуді, талдауды және модельдеуді, сондай-ақ оларды цифрлық карталар мен кестелер түрінде ұсынуды қамтамасыз ететін заманауи компьютерлік жүйе.
- Географиялық ақпараттық жүйелер (ГАЖ) — кеңістіктік деректерді жинауға, талдауға және цифрлық карта жасауға арналған компьютерлік жүйе.
- Географиялық атаулар — жер бетіндегі нысандардың жеке атаулары, топонимдер.
- Географиялық деректер базасы — гАЖ-де геоақпараттық модельдеу үшін қолданылатын, кеңістіктік (координаталық) және атрибуттық (сипаттамалық) мәліметтерді жүйелі түрде сақтайтын цифрлық массив.
- Географиялық деректерді визуализациялау — деректерді карта, диаграмма және үшөлшемді модель түрінде көрнекі бейнелеу.
- Географиялық ендік / бойлық — нысанның экватордан есептелген бұрыштық қашықтығы (ендік) және бастапқы меридианнан есептелген бұрыштық қашықтығы (бойлық).
- Географиялық зерттеулер — географиялық нысандар мен үдерістерді далалық, картографиялық және статистикалық әдістермен зерделеу.
- Географиялық кескін (профиль) — Жер бетінің немесе қандай да бір физикалық-географиялық компоненттердің (топырақ, ландшафт) белгілі бір бағыт бойымен тік қимадағы бейнесі (мысалы, жер бедерінің кескіні).
- Географиялық координаттарды анықтау — нысанның ендігі мен бойлығын градустық тор арқылы карта бойынша табу.
- Географиялық қабық — литосфераның жоғарғы, атмосфераның төменгі бөліктері, гидросфера және биосфераның бір-бірімен тығыз байланысып, өзара әрекеттесетін Жердің біртұтас кешенді қабығы.
- Географиялық лимология — мемлекеттік шекараларды, олардың қалыптасуы мен қызметін зерттейтін ғылым саласы.
- Географиялық модельдеу — географиялық нысандар мен үдерістерді карта, сызба, формула немесе цифрлық модель түрінде бейнелеу.
- Географиялық мониторинг — қоршаған орта мен географиялық нысандардың күйін жүйелі бақылап, болжау жүйесі.
- Географиялық номенклатура — есте сақтауға міндетті географиялық атаулардың тізімі.
- Географиялық нысан — жер бетіндегі нақты орны бар табиғи немесе антропогендік зат: тау, өзен, көл, қала, жол.
- Географиялық сараптама — табиғи ортаның қазіргі жағдайына кешенді баға беру және оның болашақтағы өзгеру үрдістерін болжау.
- Географиялық сараптама алгоритмі — географиялық сараптама жүргізу кезіндегі зерттеу қадамдарының қатаң, жүйелі реттілігі.
- Географиялық (аумақтық) еңбек бөлінісі — аумақтардың белгілі бір өнім өндіруге мамандануы және сол өніммен алмасуы.
- Геожүйе — табиғат компоненттері өзара байланысқан біртұтас табиғи-аумақтық жүйе.
- Геожүйелік мониторинг (ландшафтық-экологиялық мониторинг) — табиғи кешендердің күйін және олардағы өзгерістерді жүйелі бақылау.
- Геоинформациялық модельдеу — ГАЖ көмегімен аумақтың цифрлық моделін құрып, оның дамуын болжау.
- Геометриялық шекара — жергілікті жердің бедеріне қарамай түзу сызықпен жүргізілген мемлекеттік шекара.
- Геосаясат — мемлекеттердің сыртқы саясатын олардың географиялық жағдайымен байланыстыра зерттейтін ғылым.
- Геосаясаттың объектілері — геосаяси күштер (субъектілер) арасында бақылау орнату үшін күрес пен текетірес тудыратын кеңістіктік ресурстар, маңызды стратегиялық аумақтар, су айдындары мен өткелдер.
- Геосаясаттың субъектілері — геосаяси кеңістікке, оның құрылымы мен балансына белсенді түрде ықпал ететін негізгі күштер (тәуелсіз мемлекеттер, мемлекетаралық одақтар, халықаралық ұйымдар және ірі ТҰК).
- Геосаяси аудандастыру — дүние жүзін саяси ықпал орталықтарына қарай аймақтарға бөлу.
- Геосаяси әлем бейнесі (немесе геосаяси картинасы) — дүние жүзіндегі күш орталықтарының, одақтар мен ықпал аймақтарының қалыптасқан ара салмағы.
- Геосаяси жағдай — мемлекеттің немесе аймақтың ірі жаһандық саяси күш орталықтарына, әскери-саяси блоктар мен одақтарға қатысты орналасуы және олармен қарым-қатынас деңгейі.
- Геосаяси кеңістік — мемлекеттер мен одақтардың ықпалы таралатын, бақылау үшін бәсеке жүретін аумақ.
- Геосаяси қауіпсіздік — мемлекеттің тәуелсіздігі мен аумақ тұтастығына сыртқы қауіптің болмауы.
- Геосаяси факторлар — мемлекеттің саяси мінез-құлқына әсер ететін физикалық-географиялық, экономикалық және әскери жағдайлар.
- Геосинклиналь — жер қыртысының қозғалғыш, шөгінді жыныстар қалың жиналып, кейін тау түзілетін ұзын иіні.
- Геостратегиялық сызықтар — ірі мемлекеттердің мүддесі тоғысатын, стратегиялық маңызы бар бағыттар мен өткелдер.
- Геофилософия — кеңістік пен қоғам дамуының байланысын философиялық тұрғыдан пайымдайтын бағыт.
- Геохронологиялық кесте — Жердің геологиялық тарихын, ондағы тіршіліктің даму кезеңдерін ретімен бейнелейтін, замандар мен кезеңдерге бөлінген халықаралық геологиялық уақыт шкаласы.
- Геоэкологиялық аудандастыру — аумақты экологиялық жағдайының ұқсастығына қарай аудандарға бөлу.
- Геоэкологиялық үдерістер — адам әрекеті мен табиғи күштердің әсерінен ортада жүретін өзгерістер: эрозия, сорлану, шөлейттену.
- Геоэкологиялық шек — табиғи ортаның бұзылмай көтере алатын шекті жүктемесі.
- Геоэкономика — дүниежүзілік шаруашылықты кеңістіктік тұрғыдан, елдер мүддесінің тоғысуы арқылы зерттейтін бағыт.
- Гибридті графикалық редактор — растрлық және векторлық бейнемен қатар жұмыс істейтін бағдарлама.
- Гидрографиялық желі — аумақтағы өзен, көл, батпақ пен каналдардың жиынтығы.
- Гидронимдер — су нысандарының атаулары: өзен, көл, бұлақ аттары.
- Гидросфера — Жердің мұхиттар, өзен-көлдер, мұздықтар мен жерасты суларын біріктіретін су қабығы.
- Градустық тор — картадағы меридиандар мен параллельдердің торы.
- Графикалық пайдаланушы интерфейсі (ГПИ) — бағдарламамен терезе, белгіше және мәзір арқылы жұмыс істеуге мүмкіндік беретін көрнекі орта.
- ГЭС каскадтары — бір өзен бойында тізбектеле салынған су электр станцияларының жүйесі.
- Г. Қоңқашпаев — қазақтың халықтық географиялық терминдерін жинап зерттеген қазақстандық ғалым-топонимист.
Ғ
- Ғаламдық басқару — ғаламдық мәселелерді халықаралық ұйымдар арқылы бірлесіп реттеу.
- Ғаламдық деңгейде ойлап, жергілікті жерде әрекет ету — тұрақты даму ұраны: ғаламдық салдарды ескеріп, өз жерінде нақты іс істеу.
- Ғарыштық түсірілім (ғарыштық сурет) — Жердің жасанды серіктерінен және басқа ғарыш аппараттарынан алынған, географиялық зерттеулерде, мониторингте және карта жасауда кеңінен қолданылатын Жер бетінің бейнесі.
- ҒЗТКЖ (Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар) — жаңа білім алу және оны өндіріске енгізу, жаңа технологиялар мен өнімдерді жасап шығару мақсатында жүргізілетін ғылыми және өндірістік жұмыстар кешені.
Д
- Дамуды геоэкологияландыру — шаруашылық шешімдерін экологиялық талаптарды ескере отырып қабылдау бағыты.
- Дәстүрлі геосаясат — мемлекеттің күші мен ықпалын аумақ, шекара және әскери бақылау арқылы түсіндіретін классикалық бағыт.
- Дельта — өзеннің сағасында тасымалданған шөгінділерден түзілген, тармақтарға бөлінген жазық.
- Дельфи әдісі — сарапшылардың пікірін бірнеше турда сұрау арқылы болжам жасау әдісі.
- Демографиялық жағдай — аумақтағы халық санының, құрамының және оның өзгеру үрдістерінің жиынтық сипаты.
- Демографиялық жарылыс — туудың жоғары, өлімнің күрт төмендеуі салдарынан халық санының шапшаң өсуі.
- Демографиялық саясат — мемлекеттің халық санының өсуін реттеу, туу деңгейін ынталандыру немесе тежеу мақсатында жүргізетін заңнамалық, әкімшілік және экономикалық шараларының жүйесі.
- Денудация — үгілген тау жыныстары мен минералдардың сыртқы күштер (су, жел, мұздықтар) әсерінен мүжіліп, төмен қарай тасымалдануы және беткейлердің тегістелу процесі.
- Депопуляция — өлім туудан асып кетуі салдарынан халық санының азаюы.
- Деректер базасы (немесе мәліметтер базасы) — өңдеуге ыңғайлы етіп реттеліп сақталған мәліметтер жиынтығы.
- Дешифрлеу (ғарыштық түсірілімдерді дешифрлеу) — аэро- және ғарыштық суреттерден нысандарды танып, олардың сипаттамасын анықтау.
- Дромонимдер — қатынас жолдарының атаулары: жол, өткел, теміржол аттары.
- Дүниежүзілік шаруашылықтың үш мүшелі моделі — дүние жүзін «орталық», «жартылай шеткі аймақ» және «шеткі аймақ» елдеріне бөлетін модель.
Е
- Еңбек ресурстары — елдің немесе аймақтың экономикасында жұмыс істеуге қажетті физикалық және интеллектуалдық қабілеті бар, еңбекке жарамды жастағы халық бөлігі.
- Ерекше аумақтық режимдер — халықаралық құқықпен белгіленген арнайы басқару тәртібі бар аумақтар: Антарктида, ашық теңіз, ғарыш кеңістігі.
- Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар (ЕҚТА) — ерекше экологиялық, ғылыми, мәдени және эстетикалық маңызы бар, шаруашылық айналымнан толық немесе ішінара алынған және арнайы қорғау режимі белгіленген жер және су учаскелері.
- Ерекше экономикалық аймақ — инвестиция тарту үшін салық және кеден жеңілдіктері енгізілген шектеулі аумақ.
- Еркін экономикалық аймақтар (ЕЭА) — сыртқы сауда мен өндіріске жеңілдік режимі қолданылатын арнайы аумақтар.
- Ертіс — Қазақстанның шығысы мен солтүстік-шығысында ағатын ең суы мол, кеме қатынайтын өзен (Обь өзенінің басты сол саласы). Қазақстан аумағында оған Бұқтырма, Үлбі өзендері құяды; өзенде ірі ГЭС каскадтары мен Ертіс-Қарағанды каналы салынған.
- Ертіс макроөңірі (немесе Ертіс) — Ертіс өзені бассейніндегі облыстарды біріктіретін экономикалық макроөңір.
- Ертіс өзені — Қазақстанның шығысы мен солтүстік-шығысында ағатын, суы мол әрі кеме жүзетін өзен; Обь өзенінің сол саласы, оған Бұқтырма мен Үлбі құяды.
- ... есе арту — көрсеткіштің белгілі бір мөлшерге еселеп ұлғайғанын білдіретін салыстыру тіркесі (мысалы, «үш есе арту»).
Ж
- Жайық (Орал) өзені — Қазақстанның батысы арқылы ағып, Каспий теңізіне құятын өзен; ұзындығы 2428 км, Еуропа мен Азияның шартты шекарасы деп саналады.
- Жалпы аймақтық өнім (ЖАӨ) — елдің жекелеген әкімшілік аймағының (облысының немесе республикалық маңызы бар қаласының) өз аумағында өндірген барлық соңғы тауарлары мен қызметтерінің нарықтық құны.
- Жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) — ел резиденттерінің ішкі және сыртқы жерде өндірген өнімі мен қызметінің жалпы құны.
- Жалпы ұлттық табыс (ЖҰТ) — мемлекет резиденттерінің ел ішінде және одан тыс жерлерде алған барлық бастапқы кірістерінің (табыстарының) жалпы жиынтық құны.
- Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) — жаһандық деңгейдегі мемлекеттердің экономикалық даму деңгейін бағалау және салыстыру үшін 10–11 сыныптарда қолданылатын ІЖӨ терминінің баламасы.
- Жанартау — магма жер бетіне атқылап шығатын, конус пішінді тау немесе жарылым.
- Жаңа индустриялы елдер (ЖИЕ) — соңғы онжылдықтарда өнеркәсібі мен экспорты жедел дамыған елдер тобы.
- «Жартылай шеткі аймақ» (немесе полупериферия) елдері — дүниежүзілік шаруашылықта орталық пен шеткі аймақ арасында тұрған, индустриясы дамыған елдер тобы.
- Жас-жыныстық пирамида (жастық-жыныстық пирамида) — халықтың жынысы мен жасы бойынша құрылымын, олардың арақатынасын көрсететін екі жақты сызбалық (бағаналы) диаграмма.
- Жастық-жыныстық пирамида — халықтың жас және жыныс құрамын бейнелейтін диаграмма (жас-жыныстық пирамиданың баламасы).
- Жасыл революция — XX ғасырдың ортасында жаңа сорттар мен агротехника арқылы астық өнімділігін күрт арттыру науқаны.
- «Жасыл» инновациялық технологиялар — ресурсты үнемдейтін, қалдығы аз әрі қоршаған ортаға зиянын азайтатын жаңа технологиялар.
- «жасыл» құрылыс — жобалау, салу және пайдалану кезінде энергия мен ресурсты үнемдеп, табиғатқа әсерді азайтатын құрылыс.
- Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексі (ЖБҚИ) — елдің экономикалық бәсекеге қабілетін салыстыратын халықаралық көрсеткіш.
- Жаһандық (биосфералық) мониторинг — бүкіл планета деңгейінде табиғи ортаның күйін бақылау жүйесі.
- Жер бедерінің кескінін құрастыру — картадағы белгілі бір сызық бойымен бедердің тік қимасын салу жұмысы.
- Жер көшкіні — беткейдегі топырақ пен тау жынысының ауырлық күшімен төмен жылжуы.
- Жер қыртысы — литосфераның жоғарғы қатты қабаты, материктік және мұхиттық түрлері бар.
- Жер сілкінісі — жер қыртысындағы кернеудің кенет босауынан пайда болатын серпінді толқындар мен жер бетінің дірілдеуі.
- Жергілікті күн тәртібі - XXI — тұрақты даму принциптерін жергілікті деңгейде жүзеге асыруға арналған іс-қимыл бағдарламасы.
- Жергілікті (импакттық) мониторинг — нақты кәсіпорын немесе шағын аумақ маңындағы ластануды бақылау.
- Жерді қашықтықтан зондтау (ЖҚЗ) / қашықтықтан зерделеу / Жерді қашықтықтан зондтау (немесе қашықтықтан зерделеу) — жер бетін ұшақ пен серіктердегі аспаптар арқылы, тікелей байланыссыз зерттеу.
- Жеросты сулары — Жер қыртысының жоғарғы бөлігіндегі тау жыныстарының қуыстары мен жарықшақтарында сұйық, бу немесе қатты күйде кездесетін сулар.
- Жеті экономикалық макроөңір — Қазақстан аумағын шаруашылық байланысы бойынша бөлген қазіргі жеті ірі өңір.
- Жетісу Алатауы (Жоңғар Алатауы) — Қазақстан мен Қытай шекарасында, Тянь-Шань мен Тарбағатай аралығында созылып жатқан тау жүйесі. Ең биік шыңы — Бесбақан (4622 м). Оңтүстік-батысында Іле өзенінің аңғары, солтүстігінде Алакөл қазаншұңқырымен шектеледі.
- Жетісу макроөңірі (немесе Жетісу) — Жетісу мен Алматы облыстарын қамтитын экономикалық макроөңір.
- Жинақтау — деректерді белгілі бір белгі бойынша топтап, жиынтық көрсеткіш шығару.
- Жиынтық радиация — Жер бетіне тікелей Күн сәулесі түрінде жететін тікелей радиация мен бұлттар мен шаң-тозаңға соқтығысып шашыраған шашыранды радиацияның жалпы қосындысы.
- Жобалау және сараптамалық қызмет — жобаларды әзірлеу және олардың географиялық, экологиялық зардаптарын алдын ала бағалау жөніндегі қолданбалы қызмет.
- Жоғары қосылған құн — шикізатты терең өңдеу нәтижесінде өнім құнына қосылатын үлкен үлес.
- Жоспар бойынша сипаттама беру — нысанды берілген тармақтар тізбегін сақтай отырып сипаттау тапсырмасы.
- Жұтылған радиация — жер бетіне жетіп, оның қызуына жұмсалатын күн радиациясының бөлігі.
- Жылдам талдау / моментальді талдау — өндіріс моделін негізгі көрсеткіштер жиынтығы бойынша балдық жүйемен жылдам тексеру және бағалау әдісі.
- «жылы» және «ақылды» үйлер — жылу шығыны барынша азайтылған және инженерлік жүйелері автоматты басқарылатын тұрғын үйлер.
- Жіктеледі — нысандарды белгілері бойынша топтарға бөлуді білдіретін оқу тіркесі.
- ...жоғары деңгейімен ерекшеленеді — нысанның қандай да бір көрсеткіш бойынша жоғары мәнге ие екенін білдіретін сипаттау тіркесі.
З
- Зат және энергия айналымы — географиялық қабықтағы заттар мен энергияның үздіксіз орын ауыстырып, айналымға түсуі.
- Зоналылық (географиялық зоналылық) — табиғат компоненттерінің экватордан полюстерге қарай белдеу-белдеу болып заңды түрде өзгеруі.
И
- Изосызықтар — географиялық картадағы белгілі бір көрсеткіштің бірдей мәндері бар нүктелерін қосатын сызықтар (мысалы, изотермалар, изобаралар, изогипсалар).
- Имидждік ГАЖ — аумақтың бейнесін таныстыруға, көрнекі көрсетуге бағытталған геоақпараттық жүйе.
- Иммигрант / эмигрант — елге тұрақтауға келген адам (иммигрант) және елден біржола кеткен адам (эмигрант).
- Импортты алмастыру — сырттан әкелінетін тауарды өз елінде өндіруге көшу саясаты.
- Инвестиция есебінен өсу стратегиясы — экономиканы ішкі және сыртқы капитал салымдары арқылы өсіру бағыты.
- Инвестициялық әлеует — аумақтың капитал салуға тартымдылығын айқындайтын жағдайлар жиынтығы.
- Индустриялық-инновациялық даму — экономиканы жаңа технологиялар мен өңдеу өнеркәсібі арқылы жаңғырту бағыты.
- Инновациялар диффузиясы (инновациялардың таралуы) — жаңалықтың бір орталықтан басқа аумақтарға біртіндеп таралуы.
- Инновациялық инфрақұрылым — жаңа әзірлемелерді өндіріске енгізуге қызмет ететін технопарктер, бизнес-инкубаторлар мен зертханалар жүйесі.
- Интеграциялық одақтар (немесе интеграциялық топтар) — экономикасын жақындастыру мақсатында бірлескен елдер бірлестіктері: ЕАЭО, ЕО, АСЕАН.
- Инфрақұрылым — қоғамның, өндірістің немесе экономиканың қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз ететін қызмет көрсетуші салалар мен құрылымдар жиынтығы (көлік, байланыс, энергетика, әлеуметтік сала).
- Инфрақұрылымдық кешен — өндіріс пен халыққа қызмет ететін салалар жиынтығы: көлік, байланыс, энергия, әлеуметтік сала.
К
- Карта масштабы — картадағы қашықтықтың жердегі нақты қашықтыққа қатынасы.
- Картадан анықтау / карта бойынша анықтау — керекті мәліметті шартты белгілер мен масштаб арқылы картадан табу.
- Картадан көрсету — нысанды картадан тауып, оның орнын дұрыс нұсқау тапсырмасы.
- Карталардың сандық моделі — картаның компьютерде векторлық және растрлық түрде сақталған цифрлық нұсқасы.
- Картограмма — әкімшілік-аумақтық бөлініс бірліктері шегінде белгілі бір құбылыстың таралу қарқындылығын (мысалы, халық тығыздығын) түрлі түс немесе штрихтау арқылы көрсететін карта түрі.
- Картодиаграмма — географиялық карта мен статистикалық диаграммалардың үйлесімі; картадағы әрбір аумақтық бірліктегі көрсеткіштердің жалпы көлемін (мысалы, өнеркәсіп өнімінің көлемін) диаграммалық белгілермен бейнелеу.
- Картоидтар әдісі — нақты пішінді емес, оқиға мен байланысты сызбалық түрде көрсететін шартты карта жасау әдісі.
- Картометрия — карта бойынша ұзындықты, ауданды, биіктік пен еңісті өлшеу.
- Картометриялық әдіс (картометрия) — географиялық зерттеуде карта бойынша сандық өлшеулер жүргізу әдісі.
- Каспий макроөңірі (немесе Каспий) — атырау мен Маңғыстау облыстарын қамтитын, мұнай-газ шаруашылығы басым макроөңір.
- Каспий теңізі — Жер шарындағы ең ірі тұйық су айдыны, көлемі мен геологиялық құрылысына байланысты теңіз деп аталады. Қазақстан теңіздің солтүстік және солтүстік-шығыс бөлігін иеленеді. Мұнай-газ ресурстарына, бекіре тұқымдас балықтарға бай.
- Кен орны — өнеркәсіптік маңызы бар пайдалы қазба шоғырланған жер учаскесі.
- Кеңістіктік деректер базасы — координаталық және атрибуттық мәліметтерді сақтайтын цифрлық қор.
- Кеңістіктік мәліметтер — нысанның жер бетіндегі орнын көрсететін координаталық деректер.
- Кескін картаға түсіру — нысандарды атаулары жазылмаған контурлық картаға шартты белгілермен белгілеу.
- Кескін картамен жұмыс — нысандарды атаусыз картаға түсіріп, шартты белгілермен белгілеу тапсырмасы.
- Кестені толтыру — берілген бағандарға сәйкес мәліметтерді реттеп жазу тапсырмасы (қаз. кестені толтырыңдар).
- Кешенді географиялық аудандастыру — аумақты табиғи және шаруашылық белгілерін бірге ескере отырып аудандарға бөлу.
- Кешенді географиялық сараптама — халықтың тіршілік әрекетінің барлық салаларын (әлеуметтік, экологиялық, экономикалық) кешенді түрде бағалау және сараптау.
- Кешенді елтану — елдің табиғатын, халқын, шаруашылығы мен мәдениетін бір жүйеде зерттеу.
- Кешенді елтану сипаттамалары — елді жоспар бойынша жан-жақты сипаттауға арналған көрсеткіштер тізбегі.
- Кешенді сипаттама дайындау — нысанды табиғи, әлеуметтік және шаруашылық жағынан толық сипаттау жұмысы.
- Кибернетика — күрделі жүйелерді басқару мен ондағы ақпарат алмасуды зерттейтін ғылым.
- Кластер — белгілі бір географиялық аймақта шоғырланған, бірін-бірі толықтыратын, бір-бірімен тығыз байланысты кәсіпорындар мен ғылыми-зерттеу мекемелерінің бәсекеге қабілетті тобы.
- Кластердің ядросы — кластердегі басты өндірістік немесе ғылыми кәсіпорындар.
- Кластерлік аймақ — өзара байланысты кәсіпорындар шоғырланған аумақ.
- Кластерлік бастама — кластер құруға бағытталған бірлескен жоба мен қолдау шаралары.
- Кластерлік модель — экономиканы өзара байланысты кәсіпорындар тобын дамыту арқылы өсіру үлгісі.
- Коллизия — екі континентальды литосфералық тақтаның соқтығысуы және олардың шеткі бөліктерінің қатпарланып, биік тау жүйелерінің қалыптасу процесі.
- Комбинирование — бір кәсіпорында бірнеше өндірісті біріктіріп, шикізатты кешенді пайдалану.
- Конденсация (немесе қоюлану) — су буының салқындап, сұйық күйге ауысуы.
- Конфессиялық топтар — діни сеніміне қарай бөлінген халық топтары.
- Кооперирование — бір өнімді бірлесіп шығару үшін кәсіпорындар арасында тұрақты байланыс орнату.
- Космостық мониторинг (немесе ғарыштық мониторинг) — жер бетіндегі өзгерістерді ғарыш аппараттары арқылы бақылау.
- Коэволюция — қоғам мен табиғаттың бір-біріне зиян келтірмей қатар дамуы.
- Көлеңкелі экономика (бейресми сектор) — мемлекеттік есеп пен салықтан тыс жүргізілетін шаруашылық қызмет.
- Көлік инфрақұрылымы — жол, вокзал, порт, құбыр мен терминалдардың жиынтығы.
- Көлік-коммуникациялық желі — аумақтағы барлық қатынас жолдары мен байланыс арналарының (көліктік, цифрлық) біріккен жиынтығы.
- Көліктік-географиялық жағдай — нысанның негізгі көлік жолдарына қатысты орналасуы.
- Көміртегі ізі (углеродный след) — жеке адамның, ұйымның немесе өндірістің әрекеттері нәтижесінде атмосфераға тікелей немесе жанама түрде шығарылатын парниктік газдардың (негізінен көмірқышқыл газының) жалпы мөлшері.
- Көп белгілі аудандастыру — бірнеше өзара байланысты белгілер мен көрсеткіштерді синтездеу және біріктіру негізінде аудандарды бөлу әдісі.
- Көпполюсті әлем — бірнеше ірі күш орталығы қатар ықпал ететін геосаяси құрылым.
- Көрсеткіштің төмендеуі — сандық мәннің азайғанын білдіретін сипаттау тіркесі.
- Көршілік жағдай — елдің көрші мемлекеттерге қатысты орналасуы және олармен қатынасы.
- Көші-қон сальдосы — белгілі бір уақыт кезеңінде елге немесе аймаққа келген адамдар саны (иммигранттар) мен одан кеткендер саны (эмигранттар) арасындағы айырмашылық.
- Көші-қон (миграция) — адамдардың тұрғылықты жерін уақытша немесе біржолата ауыстырып, ел ішінде (ішкі) немесе бір мемлекеттен екінші мемлекетке (сыртқы) қоныс аударуы.
- Күн радиациясы — күннің электромагниттік және бөлшектер ағыны (корпускулалық) түрінде шығаратын, Жер бетіндегі барлық табиғи процестердің басты қозғаушы күші болып табылатын сәулелі энергиясы.
- ...көрсеткіші бойынша есе жібереді (немесе кейін қалады) — салыстырғанда бір нысанның көрсеткіші екіншісінен неше есе төмен екенін білдіретін тіркес.
Қ
- Қазақ этносы — Қазақстан халқының негізін құрайтын, тілі мен мәдениеті ортақ ұлт.
- Қазақстандық мазмұн (немесе қазақстандық өнімдер үлесі) — өнім мен қызметтегі отандық құрауыштардың үлесі.
- Қазақстанның бітімгерлік саясаты — Қазақстанның халықаралық және аймақтық қақтығыстарды бейбіт жолмен шешуге бағытталған сыртқы саяси курсы.
- Қазақстанның геосаяси жағдайы — елдің ірі күш орталықтары мен көрші мемлекеттерге қатысты орналасуы.
- Қазақтың халықтық географиялық терминдері — халық тілінде қалыптасқан жер бедері мен су нысандарының атаулары: сай, жыра, тақыр, бел.
- Қазіргі дүниедегі геосаяси үдерістер — дүние жүзіндегі күш орталықтарының ауысуы, интеграция мен қақтығыстар барысы.
- Қазіргі ұрпақтың қажеттіліктерін қанағаттандыру — тұрақты даму қағидаты: бүгінгі қоғам мұқтажын келер ұрпаққа зиянсыз өтеу.
- Қалалық агломерация — бір ірі қаланың (ядроның) төңірегіне топтасқан, ортақ экономикалық, еңбек және мәдени байланыстары бар жақын орналасқан елді мекендердің аумақтық шоғырлануы (мысалы, Алматы, Астана агломерациялары).
- Қалалық қоныстану / ауылдық қоныстану — халықтың қалалар мен ауылдарда орналасу түрлері.
- Қалқан (кристалды қалқан) — платформаның кристалды іргетасының шөгінді тыссыз тікелей жер бетіне шығып жатқан ежелгі, қатты көтерілген бөлігі.
- Қатпарлық облысы — геосинклинальды белдеулердің орнындағы тектоникалық белсенді қозғалыстар мен қатпарлану нәтижесінде пайда болған таулы құрылымдар аймағы.
- Қашықтықтан зондтау (немесе қашықтықтан зерделеу) — Жер бетін тікелей байланыссыз, авиациялық және ғарыштық аппараттардың (спутниктердің) көмегімен, электромагниттік сәулеленуді тіркеу арқылы зерттеу және ақпарат жинау әдісі.
- «қиындатылған» құрылым — өңдеуші салаларға қарағанда шикізат өндіретін ауыр салалар басым өнеркәсіп құрылымы.
- Қозғалыс сызықтары — картада ағын мен тасымал бағытын көрсететін бағдарлы сызықтар.
- Қолданбалы елтану — елтану мәліметтерін туризм, сауда мен дипломатияда практикалық қолдану.
- Қолданбалы елтанушылық ақпарат — ел туралы практикада қажет деректер: салт-дәстүр, тыйым, іскерлік әдеп ережелері.
- Қоршаған орта мен табиғи ресурстардың бірыңғай мемлекеттік мониторинг жүйеси (ҚО мен ТР БММЖ) — Қазақстанда орта мен ресурстар күйін бақылайтын біріктірілген мемлекеттік жүйе.
- Қоршаған ортаға әсерді бағалау (ҚОӘБ) — жоспарланған жобаның табиғатқа тигізер әсерін алдын ала есептеу рәсімі.
- Қоршаған ортаны қорғаудың жаһандық мониторинг жүйесі (ҚОЖМЖ) — БҰҰ аясындағы, планета ортасының күйін бақылайтын халықаралық жүйе.
- Қоршаған ортаның ластануы — ортаға зиянды заттар мен энергияның қалыптан тыс түсуі.
- Қосылған құн — өндіріс барысында өнім құнына қосылған, шикізат құнынан тыс жаңа құн.
- Қосылған құны жоғары тауарлар (немесе қосымша құны жоғары өнімдер) — терең өңделген, жоғары технологиялық және бәсекеге қабілетті өнімдер (ҚР индустрияландыру бағдарламасының басты басымдығы).
- Құрамына кіреді — нысанның құрылымын санамалау кезінде қолданылатын оқу тіркесі.
- Құрастыру-сынау кешені (ҚСЖК) — дайын бөлшектерден өнім жинап, оны сынақтан өткізетін өндіріс кешені.
- Құрлықтық қайраң (континенттік шельф) — материктің су астындағы, тереңдігі аз жағалаулық жалғасы.
- Құрлықішілік жағдай — елдің мұхитқа тікелей шыға алмайтын орналасуы.
- Қызмет көрсету саласы — халыққа қызмет ұсынатын салалар: сауда, көлік, білім, денсаулық сақтау, туризм.
- Қызметкерлерді жұмысқа қабылдау — бизнес-жоспардың ұйымдастырушылық бөлімінің маңызды элементі (жаңа кадрларды тарту процесі).
- Қысқа мерзімді экономикалық индикатор (ҚМЭИ) — экономиканың негізгі салаларындағы өзгерісті ай сайын көрсететін жедел көрсеткіш.
Л
- Ландшафттардың антропогендік модификациялары — адамның шаруашылық әрекеттері мен антропогендік факторлардың әсерінен табиғи ландшафтардың өзгеруі.
- Литосфера — жер қыртысы мен мантияның жоғарғы қатты бөлігін қамтитын Жердің тас қабығы.
- Литосфералық тақта — литосфераның астеносфера бетімен баяу жылжитын, тектоникалық белсенді шеткі аймақтармен шектелген ірі, салыстырмалы түрде тұрақты қатты блоктары.
- Логикалық модельдеу — зерттеушінің ойлау байланыстары мен тұжырымдамалық идеялары негізінде құрылатын модельдеу түрі.
М
- Макрожағдай (макродеңгей) — мемлекеттің материктегі немесе әлемдік кеңістіктегі жаһандық деңгейдегі экономикалық-географиялық орналасуы.
- Мамандану коэффициенті — аумақтағы саланың үлесін елдегі орташа үлеспен салыстыратын көрсеткіш.
- Мамандану коэффициентін есептеп шығару — аймақтағы сала үлесін ел бойынша үлеске бөлу арқылы мамандануды сандық бағалау.
- Мамандану саласы (аймақтың мамандануы) — аймақтың табиғи және экономикалық жағдайларына сәйкес белгілі бір өнімді (немесе қызметті) артық мөлшерде өндіріп, оны сыртқа шығаруға (экспорттауға) бағытталуы.
- Мамандану / мамандану саласы — аумақтың басқа өңірлерге шығаратын, өзін ерекшелейтін өнім түрін өндіруге бағытталуы.
- Мантия — жер қыртысы мен ядро арасындағы, Жер көлемінің басым бөлігін алатын қабат.
- Матрица (матрицалық әдіс) — деректерді жол мен баған қиылысында реттеп, өзара байланысын талдау әдісі.
- Маусымдық игеру — аумақты жылдың белгілі бір мезгілінде ғана пайдалану, мысалы жайлау мен қыстау.
- Мәтіндегі көп нүктенің орнына қажетті сөздерді қойыңдар — мәтіндегі бос орынды мағынасына сай терминмен толықтыру тапсырмасы.
- Мезожағдай (мезодеңгей) — мемлекеттің немесе аймақтың өзі орналасқан материктің ірі аймағына немесе көршілес елдер тобына қатысты жағдайы.
- Мелиорациялау (немесе мелиорация) — жерді суару, құрғату, тұзсыздандыру арқылы құнарлылығын жақсарту.
- Мемлекеттік аумақтың морфологиясы — мемлекет аумағының пішіні мен ықшамдығы және оның басқаруға әсері.
- Мемлекеттік және жергілікті табиғатты пайдалануды басқару — табиғат пайдалануды заң, норматив және рұқсат беру арқылы мемлекеттік және жергілікті деңгейде реттеу.
- Мемлекеттік табиғи қорық — табиғи кешендер мен ландшафттарды, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін табиғи күйінде сақтау және ғылыми зерттеулер жүргізу үшін шаруашылық іс-әрекеттен толықтай шығарылған ЕҚТА-ның ең қатаң санаты.
- Мемлекеттік табиғи резерват — қорық режимі мен шаруашылық пайдалануды ұштастыратын ерекше қорғалатын аумақ.
- Мемлекеттік ұлттық табиғи саябақ — экологиялық, ғылыми және туристік мақсатта пайдаланылатын, аумағы қорғалатын және рекреациялық аймақтарға бөлінген мемлекеттік табиғи аумақ (мысалы, 'Бурабай', 'Іле Алатауы').
- Мемлекеттік шегара (мемлекеттік шекара) — мемлекет аумағының (құрлықтың, судың, қойнаудың және әуе кеңістігінің) егемендігі мен шегін анықтайтын, заңмен бекітілген сызық және осы сызық бойымен өтетін тік жазықтық.
- Мемлекеттік шекаралар — елдер аумағын ажырататын, келісімшартпен бекітілген сызықтар.
- Мемлекеттік экологиялық сараптама — жобалар мен жоспарланған жұмыстардың экологиялық нормативтер мен заңдарға сәйкестігін бағалау бойынша міндетті мемлекеттік шара.
- «Миға шабуыл» әдісі — топ болып қысқа мерзімде барынша көп идея ұсынып, оларды кейін сұрыптайтын шығармашылық жұмыс тәсілі.
- Микрожағдай (микродеңгей) — географиялық нысанның өзінің жақын маңындағы қоршаған нысандар мен инфрақұрылым элементтеріне қатысты орналасу жағдайы.
- Модель — шынайы географиялық нысанның, процестің немесе құбылыстың жеңілдетілген, жүйеленген бейнесі (оқу стандарты).
- Модельдеу — нысанды немесе үдерісті оңайлатылған үлгі арқылы зерттеу тәсілі.
- Муссон — материк пен мұхиттың жыл бойынша біркелкі жылынбауынан пайда болатын, бағытын жылына екі рет (жазда мұхиттан құрлыққа, қыста құрлықтан мұхитқа) күрт өзгертетін маусымдық жел.
- Мұғалжар — Орал тауының оңтүстік табиғи жалғасы болып табылатын Қазақстанның батысындағы аласа таулы қырат. Ең биік жері — Үлкен Боқтыбай тауы (657 м). Ол батыс және шығыс қатар жүретін аласа жоталардан тұрады, хром, никель, мыс кендеріне бай.
- Мұз қату — су айдынының бетінде мұз қабатының түзілуі.
- Мүмкіндігінше шектелген экологиялық жүктеме (МШЭЖ) — экожүйе бұзылмайтындай етіп шектелген антропогендік әсер мөлшері.
Н
- Нарықтық-географиялық жағдай — нысанның өнім өткізетін ірі нарықтарға қатысты орналасуы.
- Ноосфера — адамның саналы әрекеті басты күшке айналған биосфераның даму сатысы.
О
- Ойконимдер — елді мекендердің атаулары.
- Оңтүстік Қазақстан — суармалы егіншілік пен жеңіл өнеркәсіп дамыған, халқы тығыз орналасқан экономикалық аудан.
- Оңтүстік макроөңірі (немесе Оңтүстік) — түркістан, Жамбыл, Қызылорда облыстары мен Шымкент қаласын қамтитын макроөңір.
- Операциялық ГАЖ — күнделікті басқару мен шешім қабылдауға арналған геоақпараттық жүйе.
- Орал макроөңірі (немесе Орал) — Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстарын қамтитын экономикалық макроөңір.
- Орналасу заңдылығын анықтау — нысандардың таралуындағы заңдылықты карта бойынша тауып тұжырымдау.
- Орография — жер бедерінің пішіндерін, олардың орналасуы мен бағытын сипаттау.
- Орографиялық шекара — тау жотасы, суайрық сияқты бедер пішіні бойымен өтетін шекара.
- Оронимы (немесе оронимер) — жер бедері пішіндерінің атаулары: тау, жота, шың аттары.
- Орталық Қазақстан — қарағанды және Ұлытау облыстарын қамтитын, тау-кен және металлургия саласы басым аудан.
- Орталық, жартылай шеткі аймақ және шеткі аймақ (периферия) — дүниежүзілік шаруашылықтың үш мүшелі моделі: жоғары технологиялық 'орталық' елдері, индустриалды 'жартылай шеткі аймақ' және негізінен аграрлық 'шеткі аймақ' елдері болып бөлінуі.
- «Орталық» елдері (немесе центр елдері) — жоғары технологиялы, дүниежүзілік шаруашылықтың дамуын айқындайтын постиндустриалды елдер тобы.
- Орташа дамыған елдер — БҰҰ жіктеуінде дамыған және дамушы елдер аралығындағы топ, оған Қазақстан да жатады.
- Ошақты игеру — аумақты тұтас емес, жекелеген кен орындары мен қала маңында ошақ түрінде игеру.
Ө
- Өзен алабы (бассейні) — Өзен жүйесі өзін сумен қоректендіретін бүкіл жер беті мен жер асты суларын жинайтын құрлық аумағы.
- Өзен арнасы — өзен суы тұрақты ағып жататын ойыс.
- Өзен жүйесі — басты өзен мен оған құятын барлық түрлі реттегі салалардың (салаларының) жиынтығы.
- Өзеннің еңістігі — өзеннің жалпы құламасының оның толық ұзындығына қатынасы; өзен ағысының жылдамдығы мен сипатын анықтайды (см/км немесе м/км өрнектеледі).
- Өзеннің құламасы — Өзен бастауының (басталған жерінің) абсолюттік биіктігі мен оның сағасының (құятын жерінің) абсолюттік биіктігі арасындағы айырмашылық (метрмен өлшенеді).
- Өндіргіш күштер — өндіріс құралдары мен еңбек ресурстарының жиынтығы.
- Өндіруші өнеркәсіп — пайдалы қазба мен шикізатты өндіретін салалар.
- Өнеркәсіптік аудандар — өнеркәсіп кәсіпорындары шоғырланған аумақтар.
- Өңдеуші өнеркәсіп — шикізатты дайын өнімге айналдыратын салалар.
- Өңірлік (немесе аймақтық) мониторинг — белгілі бір өңір көлемінде табиғи ортаның күйін бақылау.
- Өсу қарқыны — көрсеткіштің алдыңғы кезеңмен салыстырғандағы өсу жылдамдығы.
- Өсу қарқыны / динамика — көрсеткіштің уақыт бойындағы өзгеру жылдамдығы мен бағыты.
- Өсу нүктелері — экономиканың дамуын жеделдететін, инвестиция шоғырланған орталықтар.
- Өсімдікшаруашылығы / малшаруашылығы — ауыл шаруашылығының дақыл өсіретін және мал өсіретін екі негізгі саласы.
- Өтпелі экономика елдері — жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға көшкен елдер.
П
- Пайдалы қазбалар (немесе кен байлықтары) — жер қыртысындағы шаруашылықта пайдалануға жарамды минералдық заттар.
- Палеогеография — Жердің өткен геологиялық дәуірлердегі табиғат жағдайын зерттейтін ғылым.
- Пассат — тропиктік жоғары қысымды белдеулерден экваторлық төмен қысымды белдеуге қарай жыл бойы тұрақты соғатын планетарлық желдер жүйесі.
- Платформа — Жер қыртысының ежелгі қатпарлану аймақтарының орнында қалыптасқан, қозғалысы аз, тегіс рельефті, екі қабаттан (кристалды іргетас пен шөгінді тыс) тұратын тұрақты ірі бөлігі.
- Плита (платформа плитасы) — платформаның кристалды іргетасы қалың шөгінді жыныстар қабатымен (тыспен) жабылған ауқымды бөлігі.
- Полярлық сектор — Солтүстік Мұзды мұхиттағы аумақты жағалаудағы елдер арасында меридиандар бойынша бөлу тәртібі.
- Превентивтілік (немесе алдын алушылық) — экологиялық зиянды кейін жоюдан гөрі оның алдын алуға негізделген қағида.
Р
- Радиациялық баланс — Жер бетіне келетін жиынтық күн радиациясы мен одан кері шағылысатын және Жердің өз жылулық сәулеленуі (шығыс) арасындағы айырмашылық.
- Рангтерге жіктеу әдісі — нысандарды көрсеткішінің шамасына қарай реттеп, орын (ранг) беру әдісі.
- Растрлық графика — бейнені бірдей ұяшықтардан (пиксельдерден) құрайтын цифрлық бейнелеу тәсілі.
- Ратификациялау — халықаралық шартты мемлекеттің жоғарғы органының бекітуі.
- Рекультивациялау (немесе рекультивация) — бүлінген жерді шаруашылыққа қайта жарамды етіп қалпына келтіру.
- Ресурстарды рециркуляциялау — қалдықтар мен қолданылған материалдарды қайта өңдеп, өндіріске қайта қосу.
- Ресурстармен қамтамасыз етілуі — ресурс қорының өндіру көлеміне немесе халық санына шаққандағы жеткіліктілігі.
- Ресурстармен қамтамасыз етілуін бағалау — қорды жылдық өндіру көлеміне бөлу арқылы ресурстың неше жылға жететінін есептеу.
- Ресурстық ГАЖ — табиғи ресурстардың есебі мен пайдаланылуын бақылауға арналған геоақпараттық жүйе.
С
- Сабасына түсу (немесе межень) — өзенде судың жылдағы ең төмен деңгейде тұратын кезеңі.
- Салыстырғанда — екі нысанның көрсеткішін қатар қою кезінде қолданылатын тіркес.
- Салыстырмалы-географиялық әдіс — салыстыру әдісі арқылы аймақтар мен елдердің дамуындағы географиялық ерекшеліктерді анықтау.
- Салыстырмалы ылғалдылық — ауадағы су буы мөлшерінің осы температурадағы қанығу шегіне (ең көп мүмкін болатын мөлшерге) қатынасы (пайызбен өрнектеледі).
- Сандық анықтамалық — электронды түрде берілген статистикалық және анықтамалық деректер жинағы.
- Сандық әдіс — географиялық зерттеулерде математикалық, статистикалық және сандық тәсілдерді қолдану әдісі.
- Сандық модельдеу — нақты математикалық деректер, формулалар мен есептеулер негізінде компьютерлік модель жасау әдісі.
- Сапалық ая әдісі (сапалық түс әдісі) — карта бетінде сапалық жағынан біртекті құбылыстарды (мысалы, топырақ түрлерін, табиғат зоналарын немесе тектоникалық құрылымдарды) түрлі түстермен немесе штрихтармен бояу әдісі.
- Сапалық ая әдісі / сапалық түс әдісі — картада сапасы жағынан біртекті аумақтарды түспен немесе штрихпен бөліп көрсету.
- Сапалық модельдеу — зерттелетін жүйенің сапалық көрсеткіштері мен қисынды логикалық байланыстары негізінде модель жасау әдісі.
- Сарапшылық бағалау — арнайы шақырылған мамандар мен сарапшылардың белгілі бір қауіпке, жобаға немесе нысанға беретін қорытынды бағасы.
- Сарапшылық бағалау әдістері (немесе сараптамалық бағалау әдістері) — арнайы мамандар мен сарапшылар тобынан сапалық бағалауды алуға негізделген географиялық зерттеу әдістерінің тобы.
- Сарыарқа макроөңірі (немесе Сарыарқа) — қарағанды, Ұлытау және Абай өңірін қамтитын экономикалық макроөңір.
- Сарыарқа (Қазақтың ұсақ шоқысы) — Қазақстанның орталық бөлігін алып жатқан, өте ежелгі, мүжілген аласа таулар мен төбелерден тұратын кең алқап. Ең биік жері — Ақсоран тауы (Қарқаралы, Қызыларай қыратында, 1565 м). Көмір, мыс, марганец және сирек металдардың орасан зор қоры шоғырланған.
- Сауыр-Тарбағатай — Алтай мен Жетісу Алатауы аралығында орналасқан, Зайсан қазаншұңқырымен бөлінген шағын таулы өлке. Ең биік шыңы — Сауыр жотасындағы Мұзтау (3816 м). Көмір мен жанғыш тақтатас кен орындарымен сипатталады.
- Саяси-географиялық аудандастыру — дүние жүзін немесе елді саяси белгілері бойынша аймақтарға бөлу.
- Сейсмикалық белдеу — литосфералық тақталардың шекараларында орналасқан, жер сілкіністері мен жанартаулардың атқылауы жиі болатын жер қыртысының қозғалмалы, белсенді аймақтары.
- Секторлық (немесе материктік секторлық) — материк ішінде мұхиттан қашықтауға байланысты табиғат жағдайының өзгеруі.
- Сел ағыны (сел) — тау өзендерінде кенет пайда болатын, тас пен балшық аралас қуатты ағын.
- Серпінін талдау — көрсеткіштің уақыт бойындағы өзгерісін қарастыру тапсырмасы.
- Солтүстік Қазақстан — тың игерілген даланы қамтитын, бидай өсіру мен ауыл шаруашылық машина жасау дамыған аудан.
- Солтүстік макроөңірі (немесе Солтүстік) — Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қостанай облыстарын қамтитын, астық шаруашылығы басым макроөңір.
- Спрединг — мұхит ортасындағы жоталар аймағында литосфералық тақталардың екі жаққа ажырауы (жылжуы) және босаған орынға магманың көтеріліп, жаңа мұхиттық жер қыртысының түзілу процесі.
- Стандартты бизнес-жоспар — өндірістің қаржылық, маркетингтік және ұйымдастырушылық қырларын қамтитын жүйелі жоспарлау құжаты.
- Стартап — жаңа идеяға негізделген, жедел өсуге бағытталған жас кәсіпорын немесе жоба.
- Статистикалық әдіс — сандық көрсеткіштерді жинау, өңдеу, жүйелеу және талдаудың негізгі әдісі.
- Су айналымы (немесе судың табиғаттағы айналымы) — судың булану, жауын-шашын және ағын арқылы үздіксіз орын ауыстыруы.
- Су дағдарысы — таза су қорының сұранысты өтеуге жетпей қалуы.
- Су ресурстары — шаруашылықта пайдалануға жарамды жер үсті және жер асты сулары.
- Су стресі — бір адамға шаққандағы су мөлшерінің қалыпты деңгейден төмен түсуі.
- Су тасу (половодье) — өзендерде жыл сайын белгілі бір маусымда қайталанатын, қар немесе мұздықтардың еруінен су деңгейінің ұзақ әрі айтарлықтай көтерілуі және су ағынының көбеюі.
- Су ізі (водный след) — жеке тұлғаның, кәсіпорынның немесе мемлекеттің тауарлар мен қызметтерді өндіру барысында тікелей және жанама түрде тұтынатын және ластайтын тұщы суының жалпы көлемі.
- Суайрық — көрші өзен алаптарын бөліп тұратын биік жер сызығы.
- Субдукция — литосфералық тақталардың соқтығысу аймағында неғұрлым жұқа және ауыр мұхиттық тақтаның қалың континентальды тақтаның астына қарай сырғып, мантияға ену процесі.
- Суретке талдау жасау — суреттегі нысандар мен байланыстарды анықтап, қорытынды жасау тапсырмасы.
- Сценарий — зерттелетін географиялық нысанның немесе жүйенің болашақтағы ықтимал жағдайы мен даму бағытын сипаттау.
- Сырдария — Қазақстанның оңтүстігі арқылы ағып өтіп, Арал теңізіне (Кіші Аралға) құятын Орталық Азиядағы ең ұзын өзен. Суы суару каналдары мен егін шаруашылығына (күріш) қарқынды пайдаланылады.
- Сырдария өзені — Орталық Азиядағы ең ұзын өзен, Қазақстанның оңтүстігі арқылы ағып Кіші Аралға құяды.
- Сыртқы миграция — адамдардың бір мемлекеттен екінші мемлекетке қоныс аударуы.
- Сыртқы сауда сальдосы — экспорт пен импорт құнының арасындағы айырма.
- С. Коэннің геосаяси моделі — дүние жүзін геостратегиялық аймақтарға және аралық белдеулерге бөлетін геосаяси тұжырымдама.
Т
- Табиғат зонасы — климаты, топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ұқсас ірі табиғи белдеу.
- Табиғатқа тұтынушылық көзқарас — табиғатты тек пайда көзі санап, салдарын ескермейтін қатынас.
- Табиғатты қорғау — табиғи ресурстар мен ландшафттарды сақтауға және қалпына келтіруге бағытталған шаралар жүйесі.
- Табиғатты қорғау шараларының тиімділігін бағалау — қорғау іс-шараларының нәтижесін экологиялық және экономикалық көрсеткіштермен өлшеу.
- Табиғатты пайдалану үдерістерін реттеу — ресурс пайдалануды заң, норматив және экономикалық тетіктер арқылы басқару.
- Табиғатты пайдаланудағы жергілікті басқару — жергілікті атқарушы органдардың өз аумағындағы ресурс пайдалану мен қоршаған ортаны бақылауы.
- Табиғатты пайдалануды басқару әдістері — әкімшілік, экономикалық және әлеуметтік-психологиялық ықпал ету тәсілдері.
- Табиғатты тиімді пайдалану — табиғи ресурстарды қоршаған ортаға зиян келтірмей, олардың өзін-өзі қалпына келтіру мүмкіндігін ескере отырып, ғылыми негізделген және үнемді пайдалану жүйесі.
- Табиғатты тиімді пайдалану / Ұтымды табиғатты пайдалану — ресурстарды қалпына келу мүмкіндігін ескеріп, үнемдеп әрі ғылыми негізде пайдалану.
- Табиғатты тиімсіз пайдалану — табиғи ресурстарды олардың қорының таусылуын және қоршаған ортаның ластануын ескермей, жыртқыштықпен, экологиялық зардаптарын бағаламай пайдалану.
- Табиғатты тиімсіз пайдалану / Ұтымсыз табиғатты пайдалану — қордың таусылуы мен ортаның ластануын ескермей, жыртқыштықпен пайдалану.
- Табиғи кешен — табиғат компоненттері өзара байланысқан біртұтас аумақ бөлігі.
- Табиғи кешен параметрлерінің сипаттамасы — географиялық сараптаманың бірінші кезеңі (табиғи ортаның барлық компоненттері мен параметрлерін талдау).
- Табиғи қоршаған орта — адамды қоршаған табиғи жағдайлар мен ресурстардың жиынтығы.
- Табиғи ландшафт — адам әрекетінен айтарлықтай өзгермеген табиғи аумақтық кешен.
- Табиғи ортаның сыйымдылығы — ортаның өз қасиетін жоғалтпай көтере алатын жүктеме шамасы.
- Табиғи өсім — туу мен өлім көрсеткіштерінің арасындағы айырма.
- Табиғи-ресурстық әлеует — аумақтағы табиғи ресурстардың шаруашылықта пайдалануға жарамды жиынтық қоры.
- Таза экспорт — экспорт пен импорт көлемінің айырмасы.
- Тақырыптық карта — белгілі бір тақырыпты (климат, халық, шаруашылық) арнайы көрсететін карта.
- Талассократия — теңіз күшіне сүйенген мемлекет үстемдігін білдіретін геосаяси ұғым.
- Таңбалық модельдеу — шартты белгілер, карталар, математикалық формулалар мен графиктер көмегімен модельдеу әдісі.
- Таралуын талдау — құбылыстың карта бойынша орналасу ерекшелігін анықтап түсіндіру.
- Тарихи-мәдени аудандастыру — аумақты тарихи тағдыры мен мәдени ұқсастығына қарай аймақтарға бөлу.
- Тасқын (паводок) — нөсер жауындар немесе қыста жылымық кездерде қардың кенет еруінен өзен суы деңгейінің кенеттен, қысқа мерзімдік және жүйесіз көтерілуі.
- Тектоникалық қозғалыс — Жердің ішкі (эндогендік) күштерінің әсерінен жер қыртысы мен жоғарғы мантияда болатын, жер бедерінің ірі пішіндерін қалыптастыратын қозғалыстар.
- Теллурократия — құрлықтағы күш пен аумақ бақылауына сүйенген мемлекет үстемдігі.
- Техногенез факторлары — табиғи ортаны өзгертетін өндірістік және техникалық әсерлер.
- Технопарк — жаңа технологияларды әзірлейтін және оларды нарыққа шығарумен (коммерцияландырумен) айналысатын инновациялық орталық.
- Технопарктер — инновациялық жобаларды әзірлеуге және оларды өндіріске енгізуге арналған инфрақұрылымдық алаңдар мен технопарктер.
- Технополистер — ғылыми орталық пен жоғары технологиялы өндіріс біріктірілген қалалар.
- Типологиялық сипаттама — сараптаманың үшінші кезеңі (ландшафтардың бүліну деңгейін анықтау және олардың типтік сипаттамаларын беру).
- Толық металлургиялық циклді комбинат — шойын, болат және прокат өндірісін бір кәсіпорында біріктірген комбинат.
- Топонимика — географиялық атаулардың (топонимдердің) шығу тегін, мағынасын, даму тарихын және жазылу заңдылықтарын зерттейтін тіл білімі мен географияның тоғысқан жеріндегі ғылым саласы.
- Топонимия — белгілі бір аумақтағы географиялық атаулардың жиынтығы.
- Топырақ деградациясы (немесе топырақтың тозуы) / Топырақтың деградациясы (топырақтың құнарсыздануы) — эрозия, сорлану және шөлейттену салдарынан топырақ құнарлылығының төмендеуі.
- Топырақ деградациясы (топырақтың тозуы) — табиғи немесе антропогендік факторлардың әсерінен топырақ құнарлылығының төмендеуі, топырақ қабатының бұзылуы (эрозияға ұшырауы, сорлануы және шөлейттенуі).
- Топырақты мелиорациялау (немесе мелиорациялау) — суару, құрғату және тыңайту арқылы топырақ жағдайын жақсарту.
- Топырақтың сорлануы — дұрыс суармаудан топырақ бетінде тұздың жиналуы.
- Транзиттік әлеует / транзиттік маңызы — елдің транзиттік тасымалдан пайда алу мүмкіндігі.
- Транзиттік жағдай — ел аумағы арқылы басқа елдердің жүгі өтуіне қолайлы орналасу.
- Трансұлттық компаниялар (ТҰК) — бірнеше елде филиалы мен өндірісі бар ірі компаниялар.
- Туу / өлім — белгілі бір кезеңде туғандар мен қайтыс болғандар санын көрсететін демографиялық көрсеткіштер.
- Тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізу — БҰҰ бекіткен әлеуметтік, экономикалық және экологиялық мақсаттарды іске асыру.
- Тұрақты даму тұжырымдамасы — қоғам мен табиғаттың теңгерімді дамуын, келер ұрпақ мүддесін сақтауды көздейтін стратегия.
- Тұрақты даму (устойчивое развитие) — қазіргі уақыттағы адамзат қажеттіліктерін қанағаттандыра отырып, болашақ ұрпақтың өз мұқтаждықтарын өтеу мүмкіндігіне қауіп төндірмейтін қоғам мен табиғаттың теңгерімді даму моделі.
- Тұрақты дамуға көшу — экономика мен қоғамды тұрақты даму қағидаттарына бейімдеу үдерісі.
- Тұран жазығы — Қазақстанның батысы мен оңтүстігін алып жатқан ауқымды үстіртті-жазық өлке. Оның құрамына Қарақұм, Қызылқұм пустынялары мен Арал маңы кіреді. Негізінен шөлді ландшафт басым, мұнай мен газ кен орындарына өте бай.
- Тұтастық (географиялық қабықтың тұтастығы) — бір компоненттің өзгеруі бүкіл географиялық қабыққа әсер ететін қасиет.
- Тікелей радиация — күн сәулесінің шашырамай, жер бетіне тікелей түсетін бөлігі.
- Тянь-Шань (Тәңіртау) — Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан Орталық Азиядағы ең биік тау жүйесі. Ең биік нүктесі — Хан Тәңірі шыңы (6995 м). Қазақстан аумағына Солтүстік және Батыс Тянь-Шань хребеттері (Іле Алатауы, Қырғыз Алатауы, Қаратау) кіреді.
У
- Урбандалу (урбанизация) — қалалардың рөлі мен санының артуы, қала халқы үлесінің өсуі және қалалық өмір салтының ауылдық жерлерге кеңінен таралу процесі.
- Урбанонимдер — қала ішіндегі нысандардың атаулары: көше, алаң, саябақ аттары.
Ұ
- Ұйымдастыру-басқару ұйымы (немесе құрылымы) — кәсіпорын мен саланы басқару буындарының өзара бағыныстылық жүйесі.
Ү
- Үгілу (физикалық, химиялық, органикалық) — тау жыныстары мен минералдардың температура ауытқуы, су, ауа және тірі ағзалардың әсерінен бұзылу, үгітілу және өзгеру процестерінің жиынтығы.
- Үлес / үлестік салмақ / үлес салмағы / үлесі — бөліктің жалпы шамадағы орнын пайызбен көрсететін көрсеткіш.
- Үстірт платосы — Каспий мен Арал арасындағы, тік жарлармен шектелген шөлді үстірт.
Ф
- Ферроқорытпалар — темірге хром, марганец, кремний қосып балқытылған қорытпалар, болат өндірісінде қолданылады.
- Физикалық көлем индексі (ФКИ) — өнім көлемінің баға өзгерісін ескермей есептелген өсу көрсеткіші.
- Фондық табиғатты пайдалану — табиғи ортаны қатты өзгертпей, кең аумақта жүргізілетін пайдалану түрі: жайылым, аңшылық.
- Функционалдық сипаттама — сараптаманың екінші кезеңі (жүйе құраушы компоненттер арасындағы өзара байланыстар мен кері байланыстарды бағалау).
Х
- Халық географиясы — халықтың саны, құрамы, қоныстануы мен көші-қонын зерттейтін география саласы.
- Халық миграциясы (немесе көші-қон) — адамдардың тұрғылықты жерін ауыстыруы.
- Халық санағы — ел халқының саны мен құрамы туралы мәліметті мемлекеттік деңгейде жинау.
- Халық тығыздығы — бір шаршы километрге шаққандағы тұрғын саны.
- Халықаралық еңбек бөлінісі (ХЕБ) — елдердің белгілі бір өнім өндіруге мамандануы және сол өніммен алмасуы.
- Халықаралық экономикалық байланыстар — елдер арасындағы сауда, инвестиция, қызмет және еңбек ресурстары алмасуы.
- Халықтың көші-қоны / көші-қон сальдосы — қоныс аудару үдерісі және келгендер мен кеткендер санының айырмасы.
- Халықтың табиғи қозғалысы — туу мен өлім арқылы халық санының өзгеруі.
- Халықтың ұдайы өсуі (воспроизводство населения) — халықтың туу және өлім көрсеткіштерінің арақатынасы нәтижесінде жаңа ұрпақтардың үздіксіз алмасып, жаңарып отыру процесі (табиғи қозғалыс арқылы).
- Хартленд (Heartland) — Х. Маккиндердің геосаяси тұжырымдамасындағы Евразияның орталық, ішкі бөлігін қамтитын, қолжетімсіз 'өзек аймақ' (немесе 'жер кіндігі'); геосаяси үстемдіктің негізі болып саналады.
- Хоронимдер — ірі аумақтардың атаулары: облыс, өлке, тарихи аймақ аттары.
Ц
- Цессия — мемлекеттер арасындағы өзара келісімшарт бойынша белгілі бір аумаққа деген егемендікті бір мемлекеттің екінші мемлекетке заңды түрде беруі (беру процесі).
- Циклон — орталығында атмосфералық қысымы төмен, ауа ағындары шетінен орталығына қарай (Солтүстік жарты шарда сағат тіліне қарсы) айнала соғатын үлкен құйын тәрізді атмосфералық қозғалыс.
- «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы — экономика салалары мен мемлекеттік қызметтерді цифрландыруға бағытталған ұлттық бағдарлама.
Ш
- Шағылысқан радиация — жер бетінен кері шағылысып, ғарышқа қайтатын радиация бөлігі.
- Шартты белгілер — картадағы нысандарды бейнелеуге арналған белгілер жүйесі.
- Шаруа (фермерлік) қожалығы — жеке немесе отбасылық негізде ауыл шаруашылығы өнімін өндіретін кәсіпкерлік түрі.
- Шаруашылықтың аумақтық құрылымы — өндіріс пен халықтың аумақ бойынша орналасу тәртібі.
- Шаруашылықтың аумақтық модельдері — өндірістің аумақта орналасуын түсіндіретін теориялық үлгілер.
- Шаруашылықтың салалық құрылымы — экономиканың салалар бойынша бөлінуі және олардың үлесі.
- Шашыранды радиация — атмосферада бұлт пен шаңға шашырап, жер бетіне жанама жететін күн сәулесі.
- Шегаралар делимитациясы (шекараны сипаттау) — мемлекеттер арасындағы келіссөздер негізінде мемлекеттік шекараның өту бағытын картада анықтап, сипаттап, тиісті шартпен заңды түрде бекіту процесі.
- Шегаралар делимитациясы / Шекаралар делимитациясы (шекараны сипаттау) — шекараның өтуін келіссөз негізінде картада анықтап, шартпен бекіту.
- Шегаралар демаркациясы (шекараны белгілеу) — мемлекеттік шекараны делимитациялық құжаттар негізінде жергілікті жерде арнайы шекаралық белгілерді (бағаналарды) орнату арқылы тікелей белгілеу және рәсімдеу процесі.
- Шегаралар демаркациясы / Шекаралар демаркациясы (шекараны белгілеу) — шекараны жергілікті жерде бағана мен белгілер қою арқылы нақты белгілеу.
- Шекараның бөлушілік (бөлектеушілік) қызметі — шекараның аумақтарды ажыратып, байланысты шектеу рөлі.
- Шекараның біріктірушілік (байланыстырушылық) қызметі — шекараның көрші елдер арасындағы сауда мен қатынасты жалғастыру рөлі.
- Шекті мөлшердегі концентрация (ШМК) — қоршаған ортадағы (ауадағы, судағы, топырақтағы) зиянды химиялық заттардың адам денсаулығына немесе экожүйеге қауіп төндірмейтін, заңмен бекітілген ең жоғары рұқсат етілген шегі.
- Шекті рұқсат етілген экологиялық жүктеме (ШРЕЭЖ) — экожүйе бұзылмайтын, заңмен белгіленген ең жоғары антропогендік әсер шегі.
- «Шеткі аймақ» (немесе периферия) елдері — негізінен шикізат пен ауыл шаруашылығы өнімін шығаратын, дамуы артта қалған елдер тобы.
- Шөгінді тыс — платформаның кристалды іргетасын жауып жатқан, негізінен су және құрлық жағдайында жиналған борпылдақ және шөгінді тау жыныстарының үстіңгі қабаты.
- Шөлейттену — құрғақ аймақтарда өсімдік жамылғысының жойылып, жердің шөлге айналу үдерісі.
- Шығыс Еуропа жазығы — Еуропаның шығысындағы ірі жазық, Қазақстан аумағына батыс шетімен жанасады.
- Шығыс Қазақстан — түсті металлургия мен су энергетикасы дамыған, Алтай тауларын қамтитын экономикалық аудан.
Ы
- Ылғалдану коэффициенті — белгілі бір уақыт ішіндегі жауын-шашын мөлшерінің осы мерзімдегі буланушылық шамасына қатынасы; аумақтың ылғалмен қамтамасыз етілу деңгейін анықтайды.
- Ылғалдану / ылғалдану коэффициенті — жауын-шашын мөлшерінің буланушылыққа қатынасы, аумақтың ылғалмен қамтылуын көрсетеді.
- Ырғақтылық (тәуліктік, мезгілдік ырғақтылық) — табиғат құбылыстарының уақыт бойынша қайталанып отыруы.
І
- Іле өзені — Қытайдан бастау алып, Балқаш көліне құятын, Жетісудың басты өзені.
- Ірі ошақты табиғатты пайдалану — ірі кен орындары мен өнеркәсіп торабы маңында шоғырланған қарқынды пайдалану.
- Ірі табиғи аудандар — табиғаты біртекті ірі бөліктер: Сарыарқа, Тұран жазығы, Алтай, Тянь-Шань.
- Ішкі жалпы өнім (ІЖӨ) — бір жыл ішінде елдің шекарасы шегінде орналасқан барлық кәсіпорындар өндірген түпкілікті тауарлар мен қызметтердің жалпы нарықтық құны.
- Ішкі жалпы өнім (ІЖӨ) / Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) — бір жылда ел ішінде өндірілген түпкілікті тауарлар мен қызметтердің нарықтық құны.
- Ішкі миграция — ел ішінде бір өңірден екінші өңірге қоныс аудару.
- Ішкі сұранысты ынталандыру стратегиясы — экономиканы ел ішіндегі тұтынуды арттыру арқылы өсіру бағыты.
- Ішкі / сыртқы көші-қон — ел ішінде және мемлекеттер арасында жүретін қоныс аудару.
Э
- Эко және смарт-сити — экологиялық таза әрі цифрлық технологиялармен басқарылатын қала үлгілері.
- Экожүйеге рұқсат етілген антропогендік жүктеме (РЕАЖ) — экожүйенің тепе-теңдігін бұзбайтын әсер мөлшері.
- Экожүйенің гомеостазы — сыртқы антропогендік немесе табиғи әсерлерге қарамастан экожүйенің өзінің тепе-теңдігі мен тұтастығын сақтау қабілеті.
- Экологиялық апат аймақтары — табиғи орта қатты бүлініп, халық денсаулығына қауіп төнген аумақтар: Арал маңы, Семей өңірі.
- Экологиялық аудит — кәсіпорын қызметінің экологиялық талаптарға сәйкестігін тәуелсіз тексеру.
- Экологиялық бизнес-жоспар — бизнес жобаның күшті және әлсіз жақтарын экологиялық қауіпсіздік тұрғысынан бағалайтын арнайы іс-қимыл бағдарламасы.
- Экологиялық білім беру — табиғатты тиімді пайдалану мен қорғау туралы білім және экологиялық мәдениет қалыптастыру жүйесі.
- Экологиялық-географиялық сараптама — жобаның табиғи ортаға әсерін ғылыми тұрғыдан бағалау.
- Экологиялық дағдарыс — табиғи орта мен қоғам арасындағы тепе-теңдіктің қатты бұзылуы.
- Экологиялық мәдениет — адамның табиғатқа саналы әрі жауапты қарым-қатынасы.
- Экологиялық мәселе — адам әрекетінен туындаған, табиғи ортаның жағдайын нашарлататын мәселе.
- Экологиялық менеджмент — кәсіпорынның қоршаған ортаға әсерін жоспарлы басқаруы.
- Экологиялық менеджмент жүйесі — экологиялық талаптарды сақтауды қамтамасыз ететін ішкі басқару жүйесі.
- Экологиялық сараптама — жоспарланып отырған шаруашылық әрекетінің табиғи экожүйелер мен ландшафтарға әсерін алдын ала бағалау.
- Экологиялық саясат — мемлекеттің қоршаған ортаны қорғауға бағытталған шаралар жүйесі.
- Экологиялық тәуекелдерді анықтау — шаруашылық қызметтен туындауы мүмкін экологиялық қауіптерді алдын ала бағалау.
- Экологиялық тиімділік индексі (ЕРІ) — елдердің экология саласындағы жетістігін салыстыратын халықаралық рейтингтік көрсеткіш.
- Экологиялық шиеленіс — табиғи орта компоненттерінің зақымдану немесе тозу деңгейі; экожүйенің тепе-теңдігі бұзылып, адамдардың өмір сүру жағдайына қауіп төнетін шекті жағдай.
- Экологиялық із (экологический след) — адамның немесе қоғамның табиғи ресурстарды тұтынуы мен қалдықтарды бейтараптандыру үшін қажетті биологиялық өнімді жер мен су аумағының мөлшерін көрсететін өлшем.
- Экономикалық аудан — шаруашылық мамандануы мен ішкі байланысы ортақ ел аумағының бөлігі.
- Экономикалық аудандар торы — ел аумағын экономикалық аудандарға бөлудің қабылданған жүйесі.
- Экономикалық аудандастыру — елді шаруашылық белгілері бойынша аудандарға бөлу.
- Экономикалық әдістер — табиғат пайдалануды салық, айыппұл және жеңілдік арқылы реттеу тәсілдері.
- Экономикалық белсенді халық (жұмыс күші) — тауарлар мен қызметтер өндіру үшін жұмыс күшін ұсынатын халық бөлігі (жұмыспен қамтылғандар мен жұмыссыздардың жалпы саны).
- Экономикалық-географиялық жағдай (ЭГЖ) — нысанның шаруашылық маңызы бар басқа нысандарға қатысты орналасуы.
- Экономикалық-географиялық сараптама — жаңа шаруашылық нысандары мен кластерлерді аумақта орналастырудың тиімділігі мен мақсаттылығын географиялық тұрғыдан бағалау.
- Экономикалық даму стратегиялары — экономиканы өсіру жолдарын айқындайтын ұзақ мерзімді бағыттар.
- Экономикалық дамуды экологияландыру — өндірісті ресурс үнемдеу мен таза технологияға көшіру бағыты.
- Экономикалық инфрақұрылым — өндіріске қызмет ететін салалар: көлік, байланыс, энергиямен және сумен жабдықтау.
- Экономикалық макроөңір — бірнеше облысты біріктіретін ірі шаруашылық аймақ.
- Экономикалық тұрғыдан дамыған елдер — жан басына шаққандағы табысы жоғары, қызмет көрсету саласы басым елдер.
- Экоурбанист — қаланы экологиялық қағидаттар негізінде жоспарлаумен айналысатын маман.
- Экоурбанистика — қала ортасын табиғатпен үйлесімді етіп жобалау бағыты.
- Экспансия — мемлекеттің өз шекарасынан тыс жерлерге өз ықпалын (саяси, экономикалық, әскери немесе мәдени) күшпен немесе бейбіт жолмен кеңейтуі.
- Экспорт / импорт — тауар мен қызметті шетке шығару және сырттан әкелу.
- Экспортқа бағдарлану стратегиясы — экономиканы сыртқы нарыққа өнім шығару арқылы өсіру бағыты.
- Энергетикалық және шикізаттық мәселелер — отын мен шикізат қорының шектеулілігінен туындайтын ғаламдық мәселелер.
- Энергия-өндірістік циклдер әдісі — шикізатты өңдеу тізбегі бойынша өндірістерді байланыстыра зерттеу әдісі.
Я
- Ядро — Жердің орталық бөлігі, сыртқы сұйық және ішкі қатты қабаттардан тұрады.
📖
Сөздік толық және тегін ашық
География пәнінің барлық тақырыбы бойынша конспектілер — сызбалармен, «Қарапайым тілмен» түсіндірмелермен, ҰБТ тұзақтарымен және әр тақырыптың тестімен — жазылым арқылы қолжетімді.
🎯
Өзіңді толық ҰБТ-да тексер — тегін
5 пән, 120 тапсырма, 4 сағат — нақты емтихандағыдай. Балл мен әр пән бойынша нәтиже — бірден, ал осал тақырыптарды теорияға сілтемелерімен көрсетеміз.
Тегін сынақ ҰБТ тапсыру