Глоссарий

📖 Тарихи терминдер сөздігі

Орысша нұсқасы →
🎯 ҰБТ балыңды біл — нақты емтихан форматындағы тегін сынақБастау →
📖

Сөздікті қалай пайдалану керек

Мұнда Қазақстан тарихы курсының терминдері мен ұғымдары жинақталған: көне мәдениеттер мен көшпелі мемлекеттерден бастап тәуелсіз Қазақстанға дейін. Анықтамалар теория тақырыптарындағы анықтамалармен бірдей.
Терминді әліпби жолындағы бірінші әрпі арқылы немесе Ctrl + F пернелерімен (телефонда — «Беттен табу») ізде.

Әліпби

А · Ә · Б · В · Г · Ғ · Д · Е · Ж · З · И · К · Қ · Л · М · Н · О · Ө · П · Р · С · Т · У · Ұ · Ү · Ф · Х · Ц · Ч · Ш · Э · Ю · Я

А

  • «Абай жолы» — М. Әуезовтің ұлы ақын Абай өмірі мен қазақ қоғамын бейнелеген роман-эпопеясы.
  • Автономия — өзін-өзі басқару, мемлекеттік биліктің белгілі бір функцияларын дербес жүзеге асыру құқығы.
  • Аға сұлтан — 1822 жылғы жарғы бойынша сыртқы округтің басшысы.
  • Адайлар — Маңғыстау түбегін ежелден мекендеген жауынгер қазақ руы.
  • Адъютант — әскери басшы жанындағы сенімді көмекші офицер.
  • Азамат соғысы — бір мемлекеттің ішіндегі түрлі әлеуметтік топтар арасындағы билік үшін қарулы таптық күрес.
  • Азық-түлік бағдарламасы — ауыл шаруашылығындағы дағдарысты еңсеру үшін 1982 жылы қабылданған бағдарлама.
  • Азық-түлік салғырты — шаруалардың жанбағыс нормасынан артық барлық астығы мен өнімін мемлекетке мәжбүрлеп өткізуі (1919–1921).
  • Азық-түлік салығы — егіс науқанына дейін белгіленетін нақты заттай салық; ЖЭС кезінде салғырттың орнына енгізілді.
  • Айтыс — екі ақынның халық алдындағы сөз сайысы.
  • Айырбас саудасы — тауарды ақшасыз, тікелей тауарға алмастыру.
  • Академиялық орталық — ҚазАКСР Халық ағарту комиссариаты жанында 1921 жылы құрылған ғылыми-әдістемелік орган.
  • Акция — иесіне пайдадан үлес алуға құқық беретін құнды қағаз.
  • Ақсүйек — артықшылықты жоғарғы сословие — төрелер (шыңғысидтер) мен қожалар.
  • «Ақтабан шұбырынды» — «Ұлы нәубет жылдары» (1723–1727).
  • Ақтау — жазықсыз сотталған адамдардың адал есімін қалпына келтіру.
  • Ақын — өлеңді табан астында шығаратын суырыпсалма сөз шебері.
  • Ақ киіз — жаңа сайланған ханды таққа отырғызу салтында көтеретін ақ киіз.
  • Ақ Орда — Шығыс Дешті Қыпшақтағы Орда Ежен ұрпақтары құрған дербес мемлекет.
  • Алаш автономиясы — 1917 жылғы желтоқсанда II Жалпықазақ съезінде жарияланған қазақ мемлекеті (1917–1920 жж.).
  • Алаш қозғалысы — XX ғ. бірінші ширегінде Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған қазақтың ұлт-азаттық қозғалысы.
  • «Алаш» партиясы — алғашқы қазақ ұлттық-демократиялық саяси партиясы (1917–1920).
  • Алғашқы тобыр — адамдардың алғашқы қоғамдық бірлестігі (20–30 адам).
  • АЛЖИР — Отанға опасыздық жасағандардың отбасы мүшелеріне арналған Ақмола лагері.
  • Аманат — адалдық пен бағыну кепілі ретінде берілетін адам (кепіл).
  • Андрон бірлестігі — қола дәуірінің мәдени-тарихи бірлестігі (Батыс Қазақстаннан өзге өңірлерде).
  • Аң стилі — аңдар мен аңыздағы жануарлар бейнеленген қолданбалы өнер стилі.
  • АӨСШК — Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі кеңес.
  • Арнайы қоныстанушылар — депортацияланған, азаматтық құқықтары қатаң шектелген халықтардың ресми мәртебесі.
  • Арсенал — қару-жарақ, оқ-дәрі және әскери техника қоймасы немесе шығаратын орын.
  • Архантроп — ең көне адам типі (питекантроп, синантроп).
  • Асар — бүкіл ауылдың ақысыз, өзара ұжымдық көмек беру салты.
  • Аспирантура — жоғары оқу орны немесе ғылыми-зерттеу институты жанындағы ғылыми мамандар даярлау жүйесі.
  • Атабек — тақ мұрагерінің тәлімгері, тәрбиешісі.
  • Аштарханилер — Шайбанилерден кейін Бұхараны (Мәуереннаһрды) билеген әулет.
  • АЭА (СЭЗ) — инвесторлар үшін салықтық және кедендік жеңілдіктер берілген арнайы экономикалық аймақ.

↑ әліпбиге

Ә

  • «Әдебиет танытқыш» — қазақ әдебиеттану ғылымы мен теориясының негізін қалаған тұңғыш іргелі ғылыми еңбек.
  • Әмір — Темірдің лауазымы (шыңғызид болмағандықтан, хан атанбаған).
  • ӘӨК (ВПК) — әскери-өнеркәсіп кешені — мемлекеттің қару-жарақ өндіретін кәсіпорындарының жүйесі.
  • Әскери жиын — казактардың өзін-өзі басқару жиыны.
  • «Әскери коммунизм» — кеңес мемлекетінің 1918–1920 (кестеде 1918–1921) жылдардағы төтенше әлеуметтік-экономикалық саясаты.
  • Әулие — көреген, рухани кемелдікке жеткен, қасиетті тұлға.

↑ әліпбиге

Б

  • Бағаны ырықтандыру — бағаны мемлекеттік қатаң бақылаудан босатып, нарықтық сұранысқа тапсыру.
  • Байқоңыр — Қызылорда облысындағы ғарыш айлағы (1955 жылдан).
  • Бай-саудагерлер — мал саудасы мен өнімдерін сатумен айналысқан ауқатты топ.
  • «Балапан» — мектепке дейінгі тәрбие мен білім беруді дамыту бағдарламасы.
  • «Бала би» — жас кезінен даналығымен танылған Сырымның лақап аты.
  • Балбал — жерлеу және еске алу орындарына қойылатын тас мүсін.
  • «Барбаросса жоспары» — Германияның КСРО-ға қарсы қауырт соғыс ашу жөніндегі басқыншылық жоспары.
  • Басқақ — бағындырылған жерлерде салық жинайтын хан өкілі.
  • Басыбайлылық құқық — шаруалардың помещиктерге толық тәуелділігі (1861 жылы Ресейде жойылды).
  • Бата — өлең сөзбен айтылатын ізгі тілек, ақ ниетті ақ бата.
  • «Бәйтерек» — Астана қаласының басты символы, биіктігі 97 метрлік монумент.
  • Бәсекеге қабілеттілік — елдің әлемдік нарықта табысты бақ сынай алу мүмкіндігі.
  • Беғазы-Дәндібай мәдениеті — Шығыс және Орталық Қазақстандағы кейінгі қола мәдениеті.
  • Бейтараптық — қақтығысушы жақтардың ешқайсысын жақтамау саясаты.
  • Беклербек — бас қолбасшы, ханнан кейінгі екінші лауазымды тұлға.
  • «Бесеудің хаты» — қазақ мәдениет қайраткерлерінің даладағы апатты жағдай туралы Голощекинге жазған хаты (1932 жылғы 4 шілде).
  • Бесжылдық жоспар — КСРО-да 1928 жылдан бастап енгізілген әлеуметтік-экономикалық дамудың 5 жылдық мемлекеттік жоспары.
  • 4-бесжылдық жоспар — халық шаруашылығын қалпына келтіруге арналған 1946–1950 жылдардағы мемлекеттік жоспар.
  • Би — әдет-ғұрып құқығын терең білетін сот билігінің өкілі әрі ру басшысы.
  • Биліктің қосарлы жүйесі — мемлекеттің екі қаған билейтін шығыс және батыс бөліктерге бөлінуі.
  • Билік триадасы — қазақ қоғамындағы «хан — билер — халық» үштік басқару жүйесі.
  • Блицкриг — «найзағайдай жылдам», яғни қауырт жеңіске жетуге бағытталған соғыс стратегиясы.
  • Бодандық — басқа бір мемлекеттің қол астына кіріп, оған тәуелді болуы.
  • Боз оқтар және үш оқтар — оғыз тайпаларының екі үлкен тобы.
  • «Болашақ» — мемлекет есебінен шетелде білім алуға арналған халықаралық стипендия.
  • Болыс — бірнеше ауылды біріктіретін әкімшілік-аумақтық бөлік.
  • Большевизм — В. Ленин бастаған радикалды саяси ағым; атауы 1903 жылғы РСДРП-ның II съезіндегі дауыс берудегі көпшіліктен шыққан.
  • Ботай мәдениеті — энеолит дәуірінің мәдениеті, жылқыны қолға үйрету.
  • Бөкей (Ішкі) Ордасы — 1801 жылы Еділ мен Жайық аралығында құрылған қазақ хандық иелігі.
  • Буржуазиялық-демократиялық революция — мақсаты феодалдық құрылысты жою және буржуазия билігін орнату болып табылатын әлеуметтік төңкеріс.
  • Бұлақ — қарлұқ конфедерациясындағы негізгі жетекші тайпа.
  • БҰҰ — Біріккен Ұлттар Ұйымы — халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтайтын ұйым (1945 жылы құрылған).

↑ әліпбиге

В

  • Вақф — дінбасылар мен мешіт-медреселердің салықсыз жер иелігі.
  • Ведомство — белгілі бір саланы басқаратын мемлекеттік мекеме, басқарма.
  • Волюнтаризм — ғылыми негізсіз, жетекшінің өз қалауына ғана сүйеніп шешім қабылдау саясаты.

↑ әліпбиге

Г

  • Гиперинфляция — бағаның өте тез әрі шарықтап өсіп, ұлттық ақшаның күрт құнсыздануы.
  • ГлавЛИТ — баспасөз бен шығармаларға рұқсат беретін мемлекеттік цензура органы.
  • Грант — тестілеу қорытындысы бойынша жоғары оқу орнында оқу ақысын мемлекеттің төлеуі.
  • ГУЛАГ — Лагерьлер бас басқармасы.
  • Гуньмо (күнби) — үйсін мемлекеті билеушісінің лауазымы.
  • Гүрхан — көшпелілердегі жоғарғы жалпы билеуші лауазымы.

↑ әліпбиге

Ғ

  • Ғұндар — тарихшылар хуннулардан бөліп қарайтын, билеушілері хуннулардан шыққан Еуропа халықтары.

↑ әліпбиге

Д

  • «Дала комиссиясы» — реформа жобасын дайындаған орыс шенеуніктері мен офицерлерінің тобы.
  • «Дала уәлаятының газеті» — XIX ғасырдың аяғында шыққан қазақ тіліндегі ресми газет.
  • «Дарын» — дарынды балаларды қолдау мен дамыту бағдарламасы.
  • Декабристер — 1825 жылы патшалық самодержавиеге қарсы көтеріліске шыққан орыс офицерлері.
  • Декларация — мемлекеттік маңызы бар ұстанымдар мен мақсаттарды білдіретін ресми құжат.
  • Декрет — заң күшіне ие жоғары мемлекеттік билік органының ресми қаулысы.
  • Демобилизация — соғыс аяқталған соң әскердегі сарбаздарды бейбіт өмірге босату.
  • Депортация — жеке тұлғаларды немесе тұтас халықтарды өз отанынан еріксіз күштеп көшіру.
  • Десятина (ондық) — Ресей империясындағы жер өлшемі, 1,09 гектарға тең.
  • Дешті Қыпшақ — «Қыпшақ даласы», Алтайдан Дунайға дейінгі далалық алқап.
  • Диуан — мемлекеттің қаржысы мен алым-салығын басқаратын орган.
  • Драма — кейіпкерлердің тартысы мен қақтығысын сахналық әрекет арқылы көрсететін әдеби жанр.
  • ДСО (ВТО) — Дүниежүзілік сауда ұйымы.
  • Дулат — Моғолстанның негізгі саяси және әскери тірегі болған іргелі тайпа.

↑ әліпбиге

Е

  • ЕАЭО — Еуразиялық экономикалық одақ (2014 жылы құрылған).
  • Егемендік — мемлекеттік биліктің өз аумағындағы үстемдігі мен халықаралық қатынастардағы дербестігі.
  • Екінші дүниежүзілік соғыс — 1939–1945 жылдары болған дүниежүзілік соғыс.
  • ЕҚЫҰ (ОБСЕ) — Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы.
  • Ел — түркі мемлекеті, тайпалар бірлестігі.
  • Елшілік — басқа мемлекетке ресми келіссөз жүргізу үшін жіберілген дипломатиялық өкілдік.
  • «Елім-ай» — нәубет кезінде туған халықтық жоқтау-ән.
  • Еңбек армиясы — тылдағы өндіріс пен құрылысқа тартылған азаматтардан құралған арнайы жұмысшы жасақтары.
  • Ерте феодалдық мемлекет — ақсүйектердің қауым мүшелері мен жерге үстемдігіне негізделген мемлекет.
  • Ертіс шебі — Ертіс өзені бойында салынған әскери бекіністер тізбегі.
  • Есаул — капитан шеніне тең келетін казак офицерінің шені.
  • «Есім ханның ескі жолы» — Есім ханның заңдар жинағы (әдет-ғұрып құқығы).

↑ әліпбиге

Ж

  • Жабғу — қарлұқтар мен оғыздардағы билеуші лауазымы.
  • Жалпыға ортақ еңбек — бүкіл азаматтардың еңбегі арқылы өсіп-өркендеуге қол жеткізу қағидаты.
  • Жанама (еркелетіп қойған) есім — баланы жаман көзден сақтау не сүйіспеншілік үшін берілген екінші ат.
  • «Жаңа толқын» — өзіндік жаңа қолтаңбасымен танылған қазақ кинорежиссерлерінің жаңа буыны.
  • Жарғы — өлкені басқару тәртібі мен ережелерін айқындайтын ресми мемлекеттік құжат.
  • Жариялылық — ақпаратты ашық айту және цензураны шектеу саясаты.
  • Жарлық — ханның ресми бұйрық-грамотасы.
  • Жасауылдар — ханның атынан сот, әкімшілік, салық және әскери істерді атқаратын сенімді өкілдері.
  • «Жас тұлпар» — 1960-жылдары Мәскеудегі қазақ студенттері құрған ұлттық мәдени-ағарту ұйымы.
  • Жатақтар — малынан айырылып, кәсіпшіліктерге, шахталар мен теміржолға жалдануға мәжбүр болған кедей қазақтар.
  • Жәдидизм — мұсылман мектептерін реформалауға бағытталған қоғамдық қозғалыс.
  • Жәдидтер — мұсылман елдеріндегі оқу-ағарту жүйесін жаңғыртуды қолдаған, жаңа әдісті (төте оқу) мектептер ашушылар.
  • Жәрмеңке — белгіленген орында мерзімді түрде өтетін ірі сауда жиыны.
  • Жеделдету — елдің әлеуметтік-экономикалық даму қарқынын арттыру ұраны.
  • Жекешелендіру — мемлекеттік мүлікті жеке тұлғалардың меншігіне беру процесі.
  • Жеке басқа табыну — үгіт-насихат арқылы Сталиннің беделін шектен тыс дәріптеп, демократияны бір адамның диктатурасымен алмастыру.
  • Желтоқсан — 1986 жылғы 17–18 желтоқсандағы Алматыдағы жастардың саяси бас көтеруі.
  • Жер шолушылар (ходоктар) — жаңа өңірге шаруаларға шұрайлы жер іздеуге жіберілген өкілдер.
  • «Жеті жарғы» — Тәуке хан мен үш бидің қабылдаған жеті бөлімнен тұратын заңдар жинағы.
  • Жоңғарлар (ойраттар, қалмақтар) — қазақтардың басты қарсыласы болған батыс моңғол тайпалары.
  • Жошы ұлысы — Моңғол империясының батыстағы иелігі, Алтын Орданың негізі.
  • Жұт — көктайғақ пен қалың қардан шөп таппай малдың жаппай қырылуы.
  • Жүз — қазақ руларының этникалық-аумақтық бірлестігі («бөлік», «жүздік»).
  • Жүзбасы / мыңбасы — Кенесары армиясындағы жүздік пен мыңдықты басқаратын әскери шендер.
  • Жүздік жүйе — қазақ халқының Ұлы, Орта және Кіші жүзге бөліну жүйесі.
  • «Жылымық» — Хрущев тұсындағы саяси жүйенің біршама жұмсару кезеңі (1954–1964).
  • Жырау — халық ақылшысы, хан кеңесшісі, толғау айтушы философ-ақын.
  • ЖЭС (НЭП) — 1921 жылғы наурызда РК(б)П X съезінде қабылданған Жаңа экономикалық саясат.

↑ әліпбиге

З

  • Зайырлы мемлекет — мемлекеттік басқару мен заңдары діннен бөлінген ел.
  • Зар заман — отарлық езгі мен елдің күйзелісін жырлаған XIX ғасыр әдеби ағымы.
  • Зекет — мал өсіруші көшпелілерден жиналатын дәстүрлі салық.
  • Зиялылар (интеллигенция) — арнаулы ғылыми, кәсіби және мәдени білімі бар, ой еңбегімен айналысатын озық әлеуметтік топ.

↑ әліпбиге

И

  • Иемденуші шаруашылық — аңшылық және терімшілік.
  • Иқта — мемлекетке қызметі үшін салық жинау құқығымен берілетін жер үлесі.
  • Иқтадар — иқта жерінің иегері.
  • Имекия (Имақия) — қимақ қағанының Ертіс бойындағы ордасы (астанасы).
  • Инаугурация — мемлекет басшысының өз лауазымына салтанатты түрде кірісу рәсімі.
  • Инвестициялар — табыс алу немесе тиімді нәтижеге қол жеткізу мақсатында экономикаға құйылатын қаржы.
  • Индикатор — мақсатқа жетуді бағалайтын нақты өлшем көрсеткіші.
  • Индустрияландыру — халық шаруашылығын, ең алдымен ауыр өнеркәсіпті машиналық техникамен жарақтандыру.
  • Институционалдық реформа — мемлекеттік институттарды түбегейлі жаңғырту.
  • Интервенция — бір немесе бірнеше мемлекеттің басқа тәуелсіз мемлекеттің ішкі істеріне күшпен қарулы араласуы.
  • Информосомалар — М. Айтхожин ашқан өсімдік жасушаларындағы макромолекулалық бөлшектер.

↑ әліпбиге

К

  • Кадеттер — конституциялық-демократиялық партия — конституциялық монархия мен реформаларды жақтаушылар.
  • Кадет корпусы — орта дәрежелі әскери оқу орны.
  • Казактар — Ресей империясына қызмет еткен артықшылықты әскери сословие.
  • Келте хандар — Тәукеден кейін жекелеген жүздерде пайда болған ұсақ хандар.
  • Кемсітушілік — белгілі бір белгілері бойынша құқықтарды шектеу.
  • Кеңес — көтерілісшілердің әскери кеңесі, штабы.
  • Керамика — күйдірілген балшықтан жасалған ыдыс.
  • Киіз үй — көшпелілердің жиналмалы, алып жүруге қолайлы киіз баспанасы.
  • Кластер — өзара байланысты, бір салада қызмет ететін кәсіпорындар мен мекемелер тобы.
  • Командар (кумандар) — қыпшақтардың еуропалық деректердегі атауы.
  • Комиссар — 1) 1917 жылы — жергілікті жерлерде билікті жүзеге асырған Уақытша үкіметтің өкілі; 2) кеңес дәуірінде — халық комиссариатының басшысы (министр).
  • Комуч — Құрылтай жиналысы мүшелерінің комитеті — Самарадағы большевиктерге қарсы үкімет.
  • Конституциялық заң — Ата Заң негізінде қабылданатын ерекше заңдық күші бар заң түрі.
  • Контрибуция — жеңілген жаққа жүктелетін соғыс шығындарын өтеу айыбы (ақшалай немесе малдай).
  • Корнет — кавалериядағы (атты әскер) алғашқы офицерлік шен.
  • Космополитизм — кеңестік идеологияда Батыс мәдениетіне «бас ұрды» деп ғалымдарды айыптауға қолданылған саяси желеу.
  • Көпвекторлы саясат — барлық жетекші державалармен өзара тиімді қарым-қатынас орнату бағыты.
  • Көшпелі мал шаруашылығы — төрт түлік малдың соңынан үнемі жайылым ауыстырып көшіп отыратын шаруашылық түрі.
  • Көшпелі өзбектер — Әбілқайыр хандығы халқының деректердегі атауы.
  • Кредо — адамның берік ұстанатын өмірлік қағидасы мен сенімі.
  • Кулактарды тап ретінде жою — кеңес өкіметінің ауқатты шаруаларды күштеп жою, жер аудару саясаты.
  • Күл-еркіндер — билеушінің кеңесшілері мен орынбасарлары.
  • «Кіші Қазан» — ауылды кеңестендіру мақсатында Голощекин жүргізген озбыр саясат.

↑ әліпбиге

Қ

  • Қаған — Ұлы Даладағы ең жоғарғы мемлекет билеушісінің дәрежесі.
  • Қағанат — қаған басқарған орталықтанған түркі мемлекеті.
  • «Қазақстан барысы» — қазақ күресінен өтетін республикалық дәстүрлі турнир, ұлттық спорт бренді.
  • Қазақстан халқы Ассамблеясы — этносаралық келісімді қамтамасыз ететін конституциялық орган (1995 жылдан).
  • «Қазақстан-2030» — жеті ұзақмерзімді басымдықты айқындаған 1997 жылғы даму стратегиясы.
  • «Қазақстан-2050» — 2012 жылғы стратегия: ең дамыған 30 елдің қатарына кіру.
  • Қазақ АКСР-і — 1920–1936 жылдар аралығында РКФСР құрамында болған кеңестік автономиялық мемлекет.
  • Қазақ комитеттері — 1917 жылдың көктемінде қазақ халқының өзін-өзі басқаруы үшін құрылған ұлттық билік органдары.
  • «Қазақ» — көне түркі тіліндегі «еркін, ерікті, батыл адам» ұғымы.
  • «Қазақ» (газет) — 1913–1918 жылдары жарық көрген жалпыұлттық газет, «Алаш» партиясының ресми баспа органы.
  • Қази — шариғат заңдарын жетік білетін мұсылман соты.
  • ҚазКСР Ғылым академиясы — республиканың жоғары ғылыми орталығы (1946 жылдан).
  • Қазревком (Қырревком) — 1919–1920 жылдары өлкеде жоғары әскери-азаматтық билікті атқарған төтенше революциялық орган.
  • Қазынашы — көтеріліс кезіндегі қаржы мен азық-түлікті басқаратын казначей.
  • Қайта құру — кеңестік жүйені жаңартуға бағытталған М. Горбачевтің бағыты (1985 жылдан).
  • «Қалмаққырылған» — «қалмақтар қырылған жер» (Бұланты).
  • Қалмақтар (ойраттар) — қазақтармен көршілес болған батыс моңғол тайпалары.
  • Қаңлылар — Сырдария бойында орналасқан, астанасы Тарбан болған мемлекет.
  • Қаражүздіктер — патшалық Ресейдегі аса керітартқыш, шовинистік және монархиялық ұйымдардың өкілдері.
  • Қарасүйек (қара халық) — қазақтың ру-тайпалық жүйесін құрайтын негізгі халық бұқарасы.
  • Қара бодын — қағанаттың негізгі халқы, еркін көшпелі қауым мүшелері.
  • «Қара сөз» — Абайдың 45 сөзден тұратын терең философиялық прозасы.
  • Қара түргештер — Іле алқабын мекендеген түргеш тайпалары.
  • «Қара шығын» — жергілікті қажеттіліктер мен төтенше шығындарды жабуға халықтан жиналатын алым.
  • Қарлаг — Қарағанды еңбекпен түзеу лагері (1930–1959).
  • «Қасым ханның қасқа жолы» — Қасым ханның 5 бөлімнен тұратын заңдар жинағы.
  • Қатаған қырғыны — бүлікші Тұрсынды қолдаған қатаған руының талқандалуы.
  • Қаумалап аң аулау — әскери жаттығу ретінде ұйымдастырылатын ұжымдық аңшылық.
  • Қима мәдениеті — Батыс Қазақстандағы қола дәуірінің мәдениеті.
  • Қола — мыс пен қалайының қорытпасы.
  • Қонтайшы — Жоңғар хандығы билеушісінің лауазымы.
  • Қоныс аудару басқармасы — қазақтан «артық» деген сылтаумен жер тартып алып берген патша мекемесі.
  • Қосалқы жалдау — жалға алынған жерді өзге шаруаларға үстеме бағамен қайта жалға беру.
  • Қосарлы билік (қосөкімет) — 1) екі ханның — Есім мен Тұрсынның бір мезгілде билік құруы (XVII ғ. басы); 2) 1917 жылы екі билік органының — Уақытша үкімет пен Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің қатар өмір сүруі.
  • «Қосшы» — кедей-жалшыларды біріктіріп, еңбек артельдерін құруға көмектескен одақ.
  • Қуғын-сүргін — қолданыстағы саяси құрылысты сақтап қалу үшін мемлекет қолданған жазалау шаралары.
  • Құн — кісі өлтіргені үшін төленетін мал-мүліктік өтемақы.
  • Құпия тыңшылар (агенттер) — халық наразылығын алдын ала хабарлап отыру үшін жалданатын жергілікті тыңшылар.
  • Құрылтай — ақсүйектер мен тайпа көсемдерінің маңызды мәселелерді шешетін жиыны.
  • Құрылтай жиналысы — мемлекеттің болашақ басқару құрылымын айқындауға тиіс болған бүкілресейлік өкілетті орган.
  • «Құт» — хан мен ақсүйектерге көктен беріледі деп сенген қасиетті кие, береке.
  • Қызыл отаулар — көшпелі халық пен әйелдер арасында сауат ашу және үгіт-насихат жүргізетін жылжымалы мәдени орталықтар.
  • «Қырық мысал» — А. Байтұрсынұлының 1909 жылы Петербургте жарық көрген аударма-мысалдар кітабы.
  • Қыстау / жайлау — қысқы / жазғы маусымдық жайылымдар.

↑ әліпбиге

Л

  • Ликбез — сауатсыздықты жою; ересектерге оқу-жазу үйрететін арнайы пункттер.

↑ әліпбиге

М

  • МАГАТЭ — Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік.
  • Манаптар — қырғыз ру-тайпаларының шонжарлары мен билеуші ақсүйектері.
  • Маңғыстау — Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы түбек.
  • Маңғыт жұрты — Ноғай Ордасының басты тайпа атымен аталған екінші атауы.
  • Маркшейдер — тау-кен қазбаларын жоспарлау және өлшеу жөніндегі маман.
  • «Мәдени мұра» — мәдени мұраны іздестіру мен қалпына келтіруге арналған мемлекеттік бағдарлама (2004–2006 жж.).
  • Мәжіліс — 1995 жылғы Конституция бойынша Парламенттің төменгі палатасы (2026 жылғы 1 шілдеге дейін).
  • «Мәңгілік Ел» — баянды болашақты көздейтін жалпыұлттық мемлекеттік идея.
  • «Мәшһүр» — арабша «көпке мәлім, әйгілі», Жүсіп Көпейұлының жанама аты.
  • Медресе — мешіт жанындағы орта және жоғары діни оқу орны.
  • Межелеу — тұтас аумақтың мемлекеттік және әкімшілік шекараларын нақты белгілеп, бөлу үдерісі.
  • Мезолит — орта тас дәуірі (б.з.б. 12–5 мыңжылдықтар).
  • Мектеп инспекторы — облыс аумағындағы мектептерді басқаратын жауапты лауазымды тұлға.
  • Мемлекеттік дума — Ресей империясының заң шығарушы өкілді органы (1906–1917).
  • Мемлекеттік тапсырыс — өнер мен әдебиетте шығармалардың тақырыбын жоғарыдан жоспарлау.
  • Мемлекет меншігіне алу — жеке меншіктегі кәсіпорындар мен байлықтарды мемлекет меншігіне мәжбүрлеп өткізу.
  • Мергендер — нысанаға дөп тигізетін атқыштар жасағы.
  • Микролиттер — ұсақ тас тілімшелер / пластиналар (өлшемі 1–3 см).
  • Мобилизация (жұмылдыру) — халық шаруашылығы мен әскерді соғыс жағдайына толық көшіру.
  • Моғолстан — «Моғолдар елі»; Жетісу, Қырғызстан және Шығыс Түркістан аумағындағы мемлекет.
  • МТС — колхоздарға техникалық қызмет көрсететін машина-трактор станциялары.
  • Мұхтариат — автономия (түркі-араб сөзі); Түркістан автономиясының тарихи атауы.
  • Мүлк — мемлекеттік салық салынатын жеке меншік жер.
  • Мүшел — әр жылы жануар атымен аталатын 12 жылдық дәстүрлі күнтізбе.
  • Мырза — ноғайлардағы ақсүйек, шонжар лауазымы.

↑ әліпбиге

Н

  • Назарбаев Университеті — оқыту ағылшын тілінде жүргізілетін дербес зерттеу университеті.
  • Найман — «сегіз тудың иесі», түркітілдес ірі тайпа бірлестігі.
  • Наркомат — халық комиссариаты, салалық мемлекеттік басқару органы (қазіргі министрлік).
  • Неолит — жаңа тас дәуірі (б.з.б. 5–3 мыңжылдықтар).
  • Неолиттік революция — өндіруші шаруашылыққа көшу үдерісі.
  • Несториандық — найман және керейіт билеушілері қабылдаған христиан дінінің бағыты.
  • Номадизм — көшпелі мал шаруашылығы.

↑ әліпбиге

О

  • ОАК (ЦИК) — Орталық Атқару Комитеті — съездер аралығындағы жоғарғы мемлекеттік билік органы.
  • ОГПУ — Біріккен мемлекеттік саяси басқарма — мемлекеттік қауіпсіздік органы.
  • Ойраттар — шығыстан Моғолстан шекарасына қауіп төндірген батысмоңғол тайпалары.
  • Онбасы / жүзбасы / мыңбасы — көтеріліс әскеріндегі ондық, жүздік, мыңдық командирлері.
  • Орбұлақ — Жоңғар Алатауындағы шатқал, 1643 жылғы ұлы шайқас өткен жер.
  • Орда — қағанның тұрақты тұратын орны, елдің астанасы.
  • Орталықтанған мемлекет — біртұтас жоғарғы билікке бағынатын мемлекет.
  • Орта тап — тұрақты табысы мен меншігі бар, қоғамдық тұрақтылықтың негізін құрайтын әлеуметтік топ.
  • Орынбор — Даланы билеп-төстеу орталығы болған бекініс қала (1735).
  • Отруб — қауымдық жерден шаруаның жеке меншігіне бөлініп берілген жер телімі.
  • «Отты қару» — Тәуекелдің Мәскеуден сұраған білтелі мылтық пен зеңбіректері.
  • Отходничество — ауылдан тыс жерлерге маусымдық жалдамалы жұмысқа бару.
  • «Оян, қазақ!» — М. Дулатұлының 1909 жылы шыққан, замандастары «ұлттық манифест» деп бағалаған жыр жинағы.

↑ әліпбиге

Ө

  • Өзбек ұлысы — Ақ Орда жерлерінің деректердегі тағы бір тарихи атауы.
  • Өзгеше ойлау (диссиденттік) — кеңестік ресми идеологиямен келіспей, өз көзқарасын білдірушілер.
  • Өзге қалалықтар — казак әскері аумағында тұратын, бірақ казак сословиесіне жатпайтын халық.
  • Өндіруші шаруашылық — егіншілік және мал шаруашылығы.
  • Өнер онкүндігі — Мәскеуде одақтас республикалар өнері мен әдебиетінің жетістіктерін көрсету шарасы.

↑ әліпбиге

П

  • Палеолит — көне тас дәуірі (2,6 млн – 12 мың ж. бұрын).
  • Пантүркизм — түркі халықтарын тілі мен мәдени ортақтығы негізінде саяси біріктіруді көздейтін идеология.
  • Панфиловшылар — генерал Панфилов басқарған 316-атқыштар (кейін 8-гвардиялық) дивизиясының батыр жауынгерлері.
  • Петиция — мемлекет басшысына немесе жоғары билікке жолданатын ұжымдық жазбаша өтініш-талап.
  • Полигон — қару мен әскери техниканы сынақтан өткізетін арнайы аумақ.
  • Половшылар — қыпшақтардың көне орыс деректеріндегі атауы.
  • Президенттік республика — Президенттің рөлі мен өкілеттігі басым басқару нысаны.
  • «Президент Меморандумы» — 1994 жылғы реформаларды тереңдетуге арналған стратегиялық үндеу.
  • Пристав — өлкедегі отарлық әкімшіліктің жергілікті лауазымды шенеунігі.
  • Проза — өлең түрінде емес, қара сөзбен жазылатын көркем шығармалар.
  • Протекторат — мемлекеттің ішкі автономиясын сақтай отырып, басқа мемлекеттің жоғарғы саяси билігін мойындауы.

↑ әліпбиге

Р

  • Рабфак — жұмысшы-шаруа жастарын жоғары оқу орнына түсуге дайындайтын жұмысшы факультеті.
  • Расправа — Кіші жүзде сот және әкімшілік билікті жүргізу үшін ұсынылған орган.
  • Революция — қоғамдық-саяси өмірдегі түбегейлі, төңкерістік өзгеріс.
  • Реквизиция — мемлекет қажеттілігіне мүлікті немесе жұмыс күшін күштеп тарту.
  • Репатриация — жер аударылған немесе босып кеткен азаматтардың өз тарихи отанына қайта оралуы.
  • Референдум — аса маңызды мемлекеттік мәселелер бойынша өткізілетін жалпыхалықтық дауыс беру.
  • «Рухани жаңғыру» — қоғамдық сананы жаңғырту мен ұлттық құндылықтарды дәріптеу бағдарламасы.
  • Ру ақсүйектерінің құрылтайы — жаңа ханды сайлайтын бектер мен сұлтандардың бас қосуы.

↑ әліпбиге

С

  • Сақтар — ерте темір дәуіріндегі көшпелі тайпалардың жалпы атауы.
  • Салқам Жәңгір — «айбарлы, сесті, сұсты, батыр» деген мағынадағы хан лақабы.
  • Самодержавие — патшаның шексіз, жеке-дара билігі, монархия.
  • Сарғары мәдениеті — андрон үлгісіндегі уақыты жағынан ең соңғы мәдениет.
  • Сардар (сардарбек) — көтерілісшілер армиясының бас қолбасшысы, әскери басшы.
  • Сардоба — керуен жолдарындағы құдықтардың үстіне салынған күмбезді құрылыс.
  • Сарматтар — массагет бірлестігінен шыққан Батыс Қазақстан тайпалары.
  • Сары түргештер — Шу бойын мекендеген түргеш тайпалары.
  • Саяси реакция — ескі қоғамдық тәртіпті сақтап қалу мақсатында кез келген саяси өзгеріске қарсы жасалатын қатаң күрес.
  • Семинария — бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайтын оқу орны.
  • Сенат — 1995 жылғы Конституция бойынша Парламенттің жоғарғы палатасы (2026 жылғы 1 шілдеге дейін).
  • Совнарком — Халық Комиссарлары Кеңесі — кеңестік Ресей үкіметінің ресми атауы.
  • Соғым — қысқы азыққа арнап желтоқсан айында сойылатын мал.
  • Социалистік реализм — кеңестік өмір шындығын таптық идеологияға сай бейнелейтін міндетті көркемдік әдіс.
  • Старшын — ру басы, қауымның басшысы.
  • Сұлтан — хан тағына отыруға құқығы бар Шыңғыс хан ұрпағы (шыңғысид, төре).
  • Сұлтан-әкімгер — 1824 жылғы жарғы бойынша Кіші жүз бөліктерінің тағайындалатын басшысы.
  • Сүбашы — әскербасы, қолбасшы.
  • Сырдария бойындағы қалалар — Сырдарияның орта ағысындағы қалалар (Сайрам, Сығанақ, Түркістан).
  • Сырдария шебі — Сырдария өзенінің төменгі ағысы бойына салынған бекіністер тізбегі.

↑ әліпбиге

Т

  • Тағайындалған атаман — патша үкіметі тарапынан тағайындалатын казак әскерінің қолбасшысы.
  • Тайпа — мезолитте біртіндеп қалыптаса бастаған рулар одағы.
  • Тамырлық — әр түрлі халық өкілдері арасындағы достық, сыйластық қатынас.
  • Тарбан — қаңлылардың астанасы (ортағасырлық Отырар).
  • Тастөбе — 1837 жылғы 15 қарашада көтерілісшілер шегінуге мәжбүр болған шайқас орны.
  • Тәңірге табыну — Көкті жоғарғы жаратушы тәңір ретінде құрметтеу.
  • Тәркілеу — мемлекет пайдасына мал-мүлікті мәжбүрлі түрде өтеусіз тартып алу.
  • Теңге — Қазақстан Республикасының төл ұлттық валютасы (1993 жылғы 15 қарашадан бастап).
  • Терроризм — билік пен қоғамға қысым жасау мақсатындағы зорлық-зомбылық пен қорқыту әрекеті.
  • Техникум — орта арнаулы кәсіптік білім беретін оқу орны.
  • Тиграхауда — «шошақ бөрікті» сақтар.
  • Тобықты — Абай шыққан Орта жүздің белгілі руы.
  • Тоқсоба, елбөрілі — батыс және шығыс қыпшақтарының билеуші тармақтары.
  • Тоқырау — КСРО тарихындағы дамудың бәсеңдеп, экономиканың тоқыраған кезеңі (1965–1985).
  • Тоқырау кезеңі — хандықтың іштей әлсіреу және өзара тартыс кезеңі (XVI ғ. 20–40-жж.).
  • Толғау — елдік, ерлік, адамгершілік тақырыбындағы өсиет-пәлсапалық жыр түрі.
  • Толеранттылық — өзге ұлттар мен діндерге төзімділікпен, құрметпен қарау.
  • Топырақ эрозиясы — құнарлы топырақ қабатының жел не су әсерінен бұзылуы мен ұшып кетуі.
  • Тоталитаризм — қоғам өмірінің барлық саласына мемлекет тарапынан толық әрі қатаң бақылау орнатылатын саяси билік түрі.
  • Төбе би — билер съезі сайлаған бас төреші, төраға би.
  • Төлеңгіттер — хан мен сұлтандардың жеке жасағы әрі қызметшілері.
  • Тұрақты сауда — дүкендер мен лавкаларда ұдайы жүргізілетін сауда.
  • Түмен — 10 мың жауынгерден тұратын ірі әскери құрама.
  • Түрксіб — Түркістан мен Сібірді қосатын стратегиялық теміржол магистралі.
  • Түркілену (түркілендіру) — халықтың түркі тілі мен мәдениетін қабылдап, сіңісу үдерісі.
  • Түркістан мұхтарияты — 1917 жылғы 28 қарашадан 1918 жылғы 22 ақпанға дейін өмір сүрген мемлекеттік құрылым.
  • Түтін салығы — әр шаңырақтан алынатын бекітілген алым (1,5 күміс сом).
  • Тыл — соғыс қимылдары жүріп жатқан майдан сыртындағы ішкі аумақ.
  • Тың жерлер — 1954 жылдан бастап жыртылған тың және тыңайған жерлер.
  • «Тіл құралы» — қазақ тілі грамматикасына арналған тұңғыш оқу құралы.

↑ әліпбиге

У

  • Уақып — діни мекемелерге мәңгілікке берілген қайырымдылық мүлкі (тыйым салынды).
  • Уақытша үкімет — 1917 жылғы 27 ақпанда самодержавие құлатылғаннан кейін құрылған орталық биліктің жаңа органы.
  • Уезд — облыс пен болыс арасындағы әкімшілік басқару буыны.
  • Урбанизация — қоғам өмірінде қалалардың рөлінің артуы және қала тұрғындары санының жедел өсуі.

↑ әліпбиге

Ұ

  • ҰБТ — Ұлттық бірыңғай тестілеу (2004 жылдан бастап).
  • Ұжымдастыру — шаруашылықтарды жаппай күштеп ұжымшарларға (колхоздарға) біріктіру.
  • Ұлттық олимпиадалық комитет — елдің атынан халықаралық олимпиадалық қозғалысқа қатысатын дербес ұйым.
  • Ұлт жоспары — «100 нақты қадам» — бес институционалдық реформа (2015 ж.).
  • Ұлт ұстазы — Ахмет Байтұрсынұлына халықтың берген құрметті, ардақты бағасы.
  • Ұлыс — бір билеушіге бағынышты халық пен жер иелігі.
  • Ұлысбек — мемлекетті басқарудағы ханның бас көмекшісі, дулат әмірлерінен шыққан лауазым.
  • Ұлыстық жүйе — сұлтандар басқарған жеке ұлыстарға бөліну жүйесі.
  • Ұлы жүз приставы — 1848 жылы Ұлы жүз қазақтарын басқару үшін енгізілген орыс шенеунігі лауазымы.
  • Ұлы кеңес — Ноғай Ордасындағы билерді сайлайтын жоғарғы мәслихат.
  • Ұлы Отан соғысы — КСРО халықтарының басқыншы фашистік Германияға қарсы әділетті соғысы (1941–1945).
  • Ұран — қазақ жауынгерлері мен ру-тайпаларының соғыста жауға қарсы шапқанда айтатын қастерлі үні.

↑ әліпбиге

Ү

  • Үдере көшу — ру-тайпалардың малымен жаңа қонысқа көшуі.
  • Үйсіндер — Жетісудағы көшпелі тайпалық бірлестік.
  • Үлес — жергілікті әкім басқаратын елдің әкімшілік-аумақтық бөлігі.
  • «Үштік» — соттан тыс үш адамнан құралып, жаза үкімін шығарып отырған төтенше орган.
  • Үшір — егіншілерден жиналатын өнім салығы (өнімнің оннан бірі).

↑ әліпбиге

Ф

  • Федеративтік республика — құрамындағы мемлекеттер мен автономиялардың өз билік органдары болатын одақтас мемлекеттік құрылыс түрі.
  • Фетишизм — жансыз заттарға табыну.
  • Форт — қорғанысқа арналған шағын әскери бекініс құрылысы.

↑ әліпбиге

Х

  • Хакім — терең ғылым мен даналық иесі, данышпан ойшыл.
  • Халық — белгілі бір ортақ аумақта тілі, шаруашылығы мен мәдениеті қалыптасқан адамдар тобы.
  • Халықтардың ұлы қоныс аударуы — хуннулардың қозғалысымен басталған халықтардың батысқа қарай жаппай көші-қоны.
  • Халық аспаптар оркестрі — А. Жұбанов ұйымдастырған домбырашылар ансамблі негізінде құрылған ұлттық музыкалық ұжым.
  • Хан — мемлекеттің жоғарғы билеушісі.
  • Хан ордасы — Бөкей Ордасындағы Жәңгір ханның бас резиденциясы.
  • Хаумаварга — «хаома (хаум) сусынын дайындайтын» сақтар.
  • Хисар — қаланың ішкі бекіністі бөлігі (цитадель).
  • ХКК (СНК, Совнарком) — Халық Комиссарлары Кеңесі — автономиялы республика үкіметінің ресми атауы.
  • Хорунжий — казак әскеріндегі алғашқы офицерлік шен.
  • Хрестоматия — белгілі бір бағдарлама бойынша іріктелген мәтіндер жинағы, оқулық.
  • Хунну — Орталық Азиядағы көшпелі тайпалар одағы.

↑ әліпбиге

Ц

  • Цензура — баспа сөзді және кітап басылымын мемлекеттік қатаң қадағалау.
  • ЦОКС — 1941 жылы Алматыда құрылған Орталық біріккен киностудия.

↑ әліпбиге

Ч

  • Чехословак корпусы — австро-венгриялық армияның соғыс тұтқындарынан жасақталған ерікті әскери құрама.

↑ әліпбиге

Ш

  • Шад-түтік — қимақ көсемінің алғашқы лауазымы («көсем-наместник»).
  • Шайбанилер — Жошының кенже ұлы Шайбаннан тараған ұрпақтар.
  • Шақырым — 1,07 километрге тең ескі орыс ұзындық өлшемі.
  • Шаньюй — хунну мемлекетінің жоғарғы билеушісінің лауазымы.
  • «Шаңды жорық» — 1771 жылғы Еділ қалмақтарының талқандалуы.
  • Шаруалар бастығы — 1902 жылы қоныстанушы орыс шаруаларының мүддесін қорғау үшін енгізілген лауазым.
  • Шаруашылық есеп — кәсіпорынның өзін-өзі өтеуі, шығындарын өз табысы есебінен жабу қағидаты.
  • Шежіре — қазақ халқының ата-тек шежіресі.
  • Шекаралық сот — Игельстром реформасы бойынша Орынборда құрылған сот мекемесі.
  • Шешен — халық алдында сөз бастайтын шебер сөз зергері, шешен адам.
  • Шыңғызид — хан сайлануға айрықша құқығы бар Шыңғысханның тікелей ұрпағы.
  • ШЫҰ — Шанхай ынтымақтастық ұйымы (2001 жылы құрылған).

↑ әліпбиге

Э

  • Эвакуация — өнеркәсіп орындары мен халықты қауіпті аймақтардан тылға көшіру.
  • ЭКСПО — халықаралық әмбебап көрме (Астанада — 2017 жылы өтті).
  • Экстенсивті экономика — өндірісті сапа мен тиімділік арқылы емес, тек ресурстарды арттыру есебінен дамыту.
  • Экстремизм — қоғамдық тәртіпке қарсы шектен шыққан радикалды көзқарастар мен іс-әрекеттер.
  • Элита — қоғамдық, саяси және мәдени дамуда шешуші рөл атқаратын ұлттың таңдаулы, озық ойлы қаймағы.
  • Энеолит — мыс-тас ғасыры.
  • Этногенез — халықтың шығу тегі мен тарихи қалыптасу процесі.
  • Этноним — белгілі бір халықтың өз атауы немесе өзгелер қойған ресми атауы.
  • Этнос — ортақ тілі, аумағы мен мәдениеті бар тарихи халық қауымдастығы.

↑ әліпбиге

Ю

  • ЮНЕСКО — БҰҰ-ның білім, ғылым және мәдениет мәселелері жөніндегі мамандандырылған ұйымы.

↑ әліпбиге

Я

  • Яса (Жасақ) — Шыңғысханның ресми заңдар жинағы.

↑ әліпбиге

📖
Сөздік толық және тегін ашық

Қазақстан тарихы пәнінің барлық тақырыбы бойынша конспектілер — сызбалармен, «Қарапайым тілмен» түсіндірмелермен, ҰБТ тұзақтарымен және әр тақырыптың тестімен — жазылым арқылы қолжетімді.

🎯

Өзіңді толық ҰБТ-да тексер — тегін

5 пән, 120 тапсырма, 4 сағат — нақты емтихандағыдай. Балл мен әр пән бойынша нәтиже — бірден, ал осал тақырыптарды теорияға сілтемелерімен көрсетеміз.

Тегін сынақ ҰБТ тапсыру